NAHI

НАЗИДАНИЕ ВНУКАМ И ИХ РОДИТЕЛЯМ - ТИТУЛ ВТОРОЙ ЧАСТИ

erzu — Mon, 31 Dec 2018 18:17:26 GMT

НАЗИДАНИЕ ВНУКАМ И ИХ РОДИТЕЛЯМ - ТИТУЛ ВТОРОЙ ЧАСТИ

С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - титул

erzu — Fri, 01 Jun 2018 13:24:57 GMT

С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - ХЬАЛХАРА КИЙСАК

erzu — Sat, 26 May 2018 13:20:18 GMT

Кху чурхен суьрташ, кепаш

«ХIал-да» цIарах хилла аьрда-цIа – храм , маьждиг

С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 2-ГIА КИЙСАК

erzu — Fri, 25 May 2018 23:53:06 GMT

Суна везарг ву: тешар дерг; ненан мотт бицбина воцург; дайн ламасташ лорург; бакъ орам лоьхург; шен халкъах дог лозург; Iожалла тIеэцна а, сий ларориг; Даймехкан сибат дайча, дог асаре хуьлуш верг; иштта, дохко ваьлларг а.

БИСМИЛЛАХIИРРОХЬМАНИРРОХЬИЙМИ!

«ЦIийн аз, боданехь»

ХIара тептар аса яздина, сайн деца АбусаIидаца, ненаца Зулайца болчу безамна а, тIекхуьучу тIаьххьенна эс дита а.

«Соьгахь долу Iилма, вешшехь хилла дац. Иза соьга кхаьчна, сан безам хиларна ширалле, ас чIогIалла гайтарна Iилма Iамош» аьлла, Шира Китайан хьекъалча а, философ а хиллачу Конфуцис. Суна диснарг ду: «…истори Iамош» аьллачохь, «... Iилма Iамош» аьлла хийцар дар.

Яздинарг – Сулейман (Хьамзат) Асламбеков.

«Яздинарган дош»

  Уггаре а хьалха вайна хаа дезарг а, вайн кхетаме тIеэцийта дезарг а ду, «Синайн» ахгIайре тIера дIа, Иране кхаччалца а, Идал-Дон хиш тIера дIа, «Персин чуIано» тIекхаччалца долу дерриге а латта, цу тIера шира зуьреташ, вайн тIехшира болчу дайша кхиийна хилар. Цу зуьреташа кхиийна и мехкаш, жим-жимма дохуш, вайгара «семиташа», «индоевропейцаша» дIадаьхна хилар а хаа деза вайна. Муьлхха а Iилманан, динан баххаш, бакъдолучух хийра бохуш, харцхьадаккхар деш болх бина бу, цу шина макродоьзалах болчу Iилманчаша а, царна тIетийжиначу мехкан керла дайша а. Кху тептар тIехь жуьгтех лаьцна хьахош дерг, цаьрга боцчу цабезамна, йа хьагIна а дац сан. Бакъдолу бахьана вай ца дийцича, ма-дарра историн сурт кхолла, аьтто боцуш дуьсу вай. «Дуьненан дай уьш бу» бохуш, царна товш дерг вай дийцича, кхуьура дуй вай бакъ долучунна тIе? Вайх дукхаха болучара, шен хьекъале болх байта бIокъажочара, олу соьга: «мичхьа бу бух, ссылкаш (тIетовжар)?».
Ткъа аса хоьтту хьоьга: Алахьа, зуламхочо ша зулам дича, уггаре а хьалха деш дерг хIун ду? Иза, ларраш яйъар дац? Истори харцъеш, дуьххьара дуьйна и баххаш бойъуш, шира яздинарш харц гочдеш лелларш а, тахана леларш а дагахь буй, хьо нийсачунна тIекхиаван? Бац! Шайна ма-хеттара, йоллу ларраш, къайлаяхалуш яц цаьрга. Цара тIеэцна тактика ю, шира бух болчу къаьмнин кхузаманан Iилманчаш ца кхиийтар, уьш тIетовжа томехь болу баххаш, тешаллаш тIепаза дайъитар, йа къайладахийтар.
И Веза-Сийлахьа, цхьаъ бен воцу Дела ву нийсонан Да а, бакъ кхелан Эла а.

Кху тептаран коьрта гайтарш ду: «нах-адам» , Дела (ХIал-Эла) цхьаъ веш хиллачу цу шираллера, хидестар хиллачул тIаьхьа, шех, «Нухьалан доьзалан тIаьхье ю» ала бакъо йолу адаман дакъа ду; «нах» , тIех ширалла йолчу адаман ораман, макродоьзало кхоьллина ладаме этнос ду. Цул совнаха, цуьнан дахар девзина мур а, уггаре а кIезгачу барамехь, диъ-пхиъ эзар шараша лоцу хан йолуш бу, цу хенан юхьиг билгалйалаза а йолуш; «ширанах», хьалха, «семиташа» (4.0 эзар шо), шолгIа, «индоевропейцаша» (3.5 эзар шо) церан дегIалла оьхуш, цара кхоьллина зуьреташ дохош, уьш доладохуш, кхузаманан Нахчийчоьнан дозанан гура юкъахь гуладина, хIаллакдан деза, ца оьшу «историн тешалла» хилар, хууш хила деза вай.
  Вай муьлш ду, кху дуьненна а хаьа. И ца хуург, цIенна шаьш нах бу. Цуьндела, яздеш ду хIара сан тептар, нах-этносан маттахь, цхьанна, вайнахана лерина. Коьртаниг, вай теша деза, тIаккха вай ваьшша кхио а еза вайн истори, вайн шира дайн ларраш толлу къинхьегам совбоккхуш. Вайна пайдехьа а, оьшуш а дац хийрачеран «ссылкашна» тIетийжар. Делахь а, хаа еза, йовза еза уьш а, церан къаххин ваьршаш юккъера, нийсачу новкъа довлархьама. Кху сан тептар тIехь шуна гура бу, «НАХ» дашца боьзна болу хоттамаш, доьзна кочарш. Уьш бу, ду: нах-адам, нах-меттан аларш, нах-меттан тайпа (тип), нах-меттан охла, нах-этнодакъа, йа нах-этнос, нах-халкъ, нах-тукхам, нах-ваьр, нах-доьзал, нах-орам, нах-ораман тIум (хIу), нах-ораман бух (гIазкх., «основа»), нах-мотт, нах-меттан адам, нах-юкъаралла; нах-пайхамарш (Нухь, ИбрахIим), нах-Аре (метанни), нах-Ари (урартуо), нах-хурри, нах-гиксосаш, нах-урартуой, нах-мари/марой, нах-сийре, нах-маннаш, нах-тарсий (прабаск-этрураш), нах-шубартой, нах-дурдукъой (дурдукка), нах-нахи, нах-кулхи, нахарараш, нах-хонаш, нах-гарагараш, церан зударин дакъа «а-да-мехка-зид» (амазонкаш), нах-тушаш, нах-алан, нах-кобанаш, нах-дегIасташ (Сулак-Кума хиш юккъера ист.мохк «ДегIаста», цигара нах-ораман адамаш), ишт.кх.дIа а, кхин тайпа дерш а. ХIокху хоттамин билламаш аса бостура бу, со тIекхаьчначахь.
  «Ширакавказхойн раса» (гIазкх., «Древнекавказская раса»), изза йолу «Кавказ-Загроссан раса» кхоьллина шира халкъаш ду: «нухьиташ», «элламаш», «Убайд»: «Iу-ба – й-да» (гIазкх., «есть смотритель – есть владелец»), «хурриташ», «ари», «шумарш», «нах» (ламанхой), «нахи» (атагIой), «гуттиш», «хатташ», «каскаш», историн «гиксосаш», «касситаш», «субарташ», «урартуой», «кулхиш», «гаргараш», «ал-в/б/анаш», «дурдуккаш». Уьш даьхна ду, цхьатерра меттанаш, церан аларш, ламасташ, динаш долуш а, шаьш кхиийна культураш йолуш а. Цу расан хилла, цхьааллица доьзна цIена васт духу, царна довза доладелча, къаьсттина семитин, индоевропейцин ши раса.

Кхузткъа шерашна чуваьлла стаг со хиларна, аса дахарехь зийна цхьа хIума, иза, хьуна Iилма хьоьхуш верг милла а велахь, хьо санна иза адам хилар. Iилманча, йа Iилманан да хила, титулаш яц хьан хила езарш, хьекъал, хьесапдан хаар, къинхьегам, лаам бу оьшург. Хено гучадоккхуш ду, и хьуна хьехана цхьадолу Iилма харц хилар а, вайна гайтина и «бакъдерг», цу Iилманна аьлла кечбина, ханна бух хилар а. Кху тIаьхьарчу бIешарахь къаьсттина, дуьненан цхьана декъо шен идеологин герз дина, зурманашкахь дийцина «диалектически материализман» Iилма, «хIуп» аьлча шелъелла Iаьнаран йовхо санна дIадели дешаш. Дахаран низам, «атеизман» Iилмица нисдеш, къаьмнин бесбесара ламасташ вовшахаийдина, цунах «интернациональни» гIурт бан гIертар а, чекх ца дели. «Традиционни», «сепаратистски» аьлла дин доькъуш, цхьана адамин декъо цIераш техкича, и харцо лайна болу КъурIанан Iилма девзу Iилманчаш а бевли, вайна ма-барра гуча. Дуьненан Iазап, йа рицкъ бахьана долуш, «иблисан накъостий» хилла лелларш бу уьш. Селхана, вайн тIаьхьиенан коьрта чудиллина цхьадолу Iилма (масала: «дарвинизм», «эволюционизм», ишт.кх.дIа), цу Iилманчаша дийцинарг, «хIуьппалг» доцуш ша дохк санна дешна дIадели. Амма, цу Iилман йийсархой хилла кхиъна вайнехан цхьаболу Iилман дай, царех тешна йолу адаман тIаьхьие юхьIаьржа хIуттуш, юкъара мутта дIа цIубдеш йисна «тIоьхк» санна, дуьненан кхелли тIехь бисна уьш берриш а. Тахана а, изза хьал ду кхоллалуш, керла кховдийначу демократин ойланах тешнарш, кхана а буьсура бу, доьхначу гуйн хьалха Iен. Цундела, сайн декхар хета суна тIаьхьиенга дIаалар, ма тешалаш империно сий диначу массо а Iилманчех. Ма тешалахь, деза хабарш а дуьйцуш, цу хабарца шен дахар нисдина боцу хьалха бевллачу вайн нахах, уьш хуьйла динан дай. Хьо тешалахь сан ваша, йиша, эзар шерашкара схьа, шира орам болуш долчу хьайн къоман ламастех, пайхамарехула цу АллахIа доссийначу КъурIанан Iилманах. И ши агIо хьан дахарца нисъелла елахь, даге ладогIий, «интуици» олучу хьайн ялхалгIа синан пхене кховдалахь хьо. Соьга хаьттича, цу синпхенаца уьйр йолуш болу и гуш боцу ницкъ, «Дала шеггара, хьоьга хьайгга беш болу хаам буй техьа» аьлла, хеташ ву со иза. Дала ларадойла вай Iеса довларах, делахь а, и сайн ойла нийса хилар гойту бух карийна суна аятин могIанехь: «АллахI шеца вистхила йиш яц адаман – дегхьехамца (авт. «интуици»), йа пардонан тIехьара, йа Ша элча ваийтарца бен, ша хьоьхуш Цуьнан /АллахIан/ пурбанца Цунна луург. Баккъалла а Иза лекханиг, кхетамениг ву» (42-гIа Сурат «аш-Шура» /Кхеташо , дагадийлар/, 51-гIа аят).
«Дегхьехаман бух тIехь кхоллаелла, хьалхара ойла Делера ю, шолгIаниг, шайтIанера ю» олуш хезна а ву со, сан жималлера дуйна.

ХIара, «ЦIийн аз, боданехь» («Голос крови во тьме») аьлла цIе тиллина коьрта тептар (гIазкх., «трилогия» – цхьана сюжетан кхо тептар/книшка), хира ду сан кхаа декъе декъана, туьллуш цу дакъошна шолгIа цIераш: «Тов а, шира чкъоьрнаш а» (гIазкхашха, «Мгла и древние пласты»), «ЦIийн тулгIеш хьийзачу боданехь» («Мгла, где кружатся кровяные волны»), «БIаьрла са» (гIазкхашха, «Яркий свет») аьлла.
Хьалхарчу, «Тов а, шира чкъоьрнаш а» олучу тептар тIехь, со Iораяккха лерина ву, вайн этнос кхоллаялале а, и кхоллаеллачул тIаьхьа а хилла шира истори. Аса лерина, нах-этносо таханалерачу Къилбседа Кавказе кхача йина, йоккха йиъ кхалхаран (гIазкх., «миграции») тулгIе Iорайоккху исбаьхьаллин диъ сурт кхолла а, иштта сан дахаран хан тоахь, «аланан оьмар» гойту пхоьалгIа сурт кхолла а.
  Со гайта лерина ву, шолгIа доккха кхалхар Къилбседа Кавказе дале, Хьалхарачу Азира «Арарат-лаьмнашкахь» («Араралаттан лаьмнаш») * кхолладелла хьал гойту сурт. И хан ю, вайн шира дайша (хурриташ*) кхоьллина «Митанни» * (Меттан-На) олу пачхьалкх юхачу заманчохь, цунах хилла кескаш вовшаха хIотторхьама, цу вайн шира дайша, керла барт кхуллуш, и чIагIбан гIерташ уьш лелла зама. Доцца аьлча, иза ду ширачу оьмаран, 1266-гIачу шарна гергара исбаьхьаллин сурт. Цу декъана аса тиллина цIе ю «Кхалхаран юьхь а, барт кхиор а» аьлла.
  ШолгIа, исбаьхьаллин сурт хIотто со лерина ву, «нах-этнасо» Къилбседа Кавказе кхозлагIа доккха кхалхар дар гойтуш. И зама хира ю, вайн шира дайша кхоьллина «Урарту» олу ламаройн пачхьалкх юха гергаяхначу заманчохь, ширачу оьмаран 622-580-гIа шерашна юккъерачу муьрехь. Цу тептаран декъана аса кхуллура йолу цIе ю: «Махо хIу даржийна баппа», (гIазкхашха, «Одуванчик, что ветер рассеял семя»). ДоьалгIа доккха кхалхарца дуьйзина кхоалгIа сурт кхуллуш, аса гойтура йолу зама ю, ширачу оьмаран I-ра бIешара юккъера зама. И зама гойтачу тептаран декъана тиллина цIе хира ю «Шовдан коьртера тархаш» (гIазкхашха, «Утёсы у истока родника»).
  Исбаьхьаллин доьалгIа сурт кхуллуш со лерина ву гайта, керлачу оьмаран 8-гIа бIешо долалучу хенахь, нах-этносо пхоьалгIа доккха кхалхар «Нахчийн махка» дарца дуьйзинарг. Цу декъана тиллина цIе хира ю «Къилбседа, некъан седа» (гIазкхашха, «Полярная звезда» - путеводная звезда»). Цу заманчохь а, цул тIаьхьа а нисделла ду «Акко» (протоаьккхи), «Шото» (шуотой), «Глигва» (гIалгIай) олу тукхамаш дахкар «Шира Гуьржеха» а, «Нахчичоь» а.
  Исбаьхьаллин пхоьалгIа сурт кхуллуш, со лерина ву «Дашо арданган» олалла дохош, Аланин чеккхе гойтуш, Кавказан кийра кхоччуш ислам дирзина мур – Тимуран Iаткъам. Цу декъана тиллина цIе хира ю «Эмкалан баI бохьу аренан мох» (гIазкхашха, Степной ветер, что несёт верблюжью колючку).
  Исбаьхьаллин суьрташ хIиттош аса гойтура дерг, сайна хетарг дац. Со гайта гIуртара волу цу заманан дахар хира ду, архиологин, лингвистин, историн, философин, корматаллин, тIеман, Iаламан тешаллаш а, мифан баххаш а толлуш, вайн а, цIена болчу кавказхойн а амалшна (менталитетана) тIетевжина, кIорга хьесап дарца кхоьллина сурт гойтуш.
  «ЦIийн тулгIе хьийзачу боданехь» аьлла, цIе тиллина тептаро гойту хан хира ю, 1944-гIачу шара тIера, 1990-гIачу шаре кхаччалца йолу зама. Цу тIехь со гайта лерина ву, кху тIаьхьарчу хенахь вайнехан къам декъна долу бахьанин къайле. Иштта со тешна ву, цу сан гайтарах масала хилла, вайнах, шайн орамаца дуьйзиначунна сагаттадан буьйлалура бу аьлла.
  «БIаьрла са» аьлла, цIе тиллиначу сан кхозлагIа тептаро гойтура йолу зама, 1990-гIа шара тIера волавелла, шолгIачу тIеман чеккхене качо дагахь а ву со. Аса яздеш долу тIаьххьара и ши тептар, юкъ-юкъа исбаьхьаллин сурт хIоттош яздан лерина а ву со сайн дахарца дузуш. Аса яздаза диснарг, сан могIанаш юкъахь лохара ду-кх аша, вайн дахаран дикка ойла а еш.

Чулацаман дакъош:
«Яздинарган дош». 3-6 агIонаш
«Чулацаман дакъош». 6-8 агIонаш
ТIехширалла а, цуьнан оьмарш а. 8-10 агIонаш
Ширачу дешан биллам схьабелла, дохо деза гуран догIанаш 10-14 агIонаш
«Ширакавказхойн», юьххьерачу дахаро кхиийна дехийлаш, культураш. 14-24 агIонаш
«Намо сапиенсах» лаьцна ойла. 24-30 агIонаш
«Меттан декъадалар». 30-46 агIонаш
Цхьанаделан дин а, текъам-динан (язычество) къеп а. 46-64 агIонаш
«Средизимноморьен раса» яц, ю «Хьалхараазехь хIу ийна раса». 64-65 агIонаш
Кхаа расан адам дIасхьадаржаран некъаш. 65-67 агIонаш
Хидестачу муьрна гергахь а, тIаьхьо а нисделла кхалхарш 67-70 агIонаш
«Доллу, девзачу дуьненахь хидестар». 70-73 агIонаш
Нохь-пайхамаран оьмарера, «хIорд бестарца» (гIазкх., «потоп») йоьзна сан хьесапан верси. 73-91 агIонаш
«Хиндерг хуучеран Iилма» долу вежарий (хуррин вежарий) – шу-марой. 91-93 агIонаш
Буьрса элламаш. 93-94 агIонаш
Хьалхарачу Азина евзина, кхалхаран тулгIенаш. 94-99 агIонаш
Къилбседан Кавказехь а хьийзина, кхалхаран тулгIенаш. 99-101 агIонаш
Iехано лулара керт яккхахь, цуьнан мекхаш, хьан керта а кхочура ду. 101-103 агIонаш
Кавказ гIайренан бес-бесаралла а, цуьнан IиндагIаш а. 103-112 агIонаш
Таруишера Риме кхача, эшна ахбIешо хан. 112-119 агIонаш
Вайн пайхамарш. 119-120 агIонаш
«Кавказан, паргIато еза зударий». 120-130 агIонаш
Нах-ораман халкъ Нахч/Нохчи. 131-138 агIонаш
Шира мохк, шира йоза, шира истори, яйна тIаьхьие а. 138-143 агIонаш
«Хьалхара импери Нах-Арена» (ист. Митанни); «ШолгIа империи, «Ба-ийна-эли» (ист. Урарту, изза «Нах-Ари»); «КхозлагIаниг – …. 143-152 агIонаш
Селхана, цхьа орам, цуьнан генаш – тахана, кхаа ораман юькъа жIуга. 152-159 агIонаш
Хилларш дIаяздина историн лараман, коьрта башхалла. 160-160 агIонаш
I. Хронологин раж (ш.оь. 3000-2000 шш). 160-179 агIонаш
«Элламан оьмар/культура». 179-186 агIонаш
«Кура-Араксан оьмар/культура». 186-188 агIонаш
«Шумаран оьмар». 188-191 агIонаш
«Хатта» юкъараллин шира орам. 191-192 агIонаш
«Миноян оьмар/культура». 192-195 агIонаш
«Дольмен-кошан культура». 195-195 агIонаш
Къилбседакавказхойн культура. 195-197 агIонаш
«Барт кхио оьмар». 197-200 агIонаш
II. Хронологин раж (ш.оь. 2000-1000 шш). 200-229 агIонаш
«Триалетан культура» (2200-1500 ш.оь.шш. ТIехьара Кавказ). 229-231 агIонаш
«Хеттин оьмар/культура». 231-234 агIонаш
«Гиксос Бартан оьмар» (Жи-ка – ха-саг; жи-ка-хьовсург). 234-237 агIонаш
«Митанни/Нах-Арена оьмар». 238-243 агIонаш
«Касситин оьмар». 243-245 агIонаш
«Нах-меттан адаман оьмар». 245-245 агIонаш
«Гинчи-Гатын-Кале» культура. 245-247 агIонаш
«Каякента-Харачойн» культура. 247-250 агIонаш
«Колхидан а, Колхида-Кобанан а культура». 251-256 агIонаш
«Кобанан культура». 256-261агIонаш
«Уриатри /Уратри, Уруарти/ оьмар». 261-264 агIонаш
«Нах-ари /Наири/ Барт». 264-266 агIонаш
«Историн «этрускан» /«тар-сий», йа «ара-сена»/ юкъараллаш». 266-268 агIонаш
III. Хронологин раж (ш.оь. 1000-0 к.оь.шш) 268-292 агIонаш
«Урартуон оьмар». 292-317 агIонаш
«Урартуон, лараме хилла гIаланаш, гIепаш» - ист. «Ардини», йа «Аьрдани-ГIала». 317 -319 агIонаш
ист. «Арзашкун» - «Урартуон", хьалхара пачхье. 319 -321 агIонаш
ист. «Тушпа» («Туш-пхьа» - гIазкх., «город + селение») – «Урартуон", 2-гIа пачхье. 321 -323 агIонаш
ист. «Русахинили» гIап («Руса-хин-эли»; гIазкх., «Руса владелец воды» - Руса+вода+князь/владелец) – «Урартуон", 3-гIа пачхье. 323-326 агIонаш
ист. «Менуахинили» («Менуа-хин-эли», « -али»; гIазкх., «Речная долина Менуа»). 327-328 агIонаш
ист. «Эребуни» («Эри-бун» - «Страна Эри»). 328-334 агIонаш
ист. «Аргиштихинили» («Аргишти-хин-эли», « -али»; гIазкх., «Речная долина Аргишти»). 334-338 агIонаш
ист. «Тейшебаини» («Тейшеба-эни» - гIазкх., «бог Тейшеба»). 338-344 агIонаш
«Нахи-чоь-ван» (кхуз., «Нахичивань»). 344-349 агIонаш
«Хьахарачу Азин а, ерриге Кавказан а, ладаме хилла нах-меттан юкъараллаш». 349-353 агIонаш

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 3-ГIА КИЙСАК

erzu — Fri, 25 May 2018 23:49:45 GMT

ТIехширалла а, цуьнан оьмарш а.

И масех миллион шераша лоцу историн зама, юькъура ю вай ворхI декъе. Цуьнан деа дакъана, къинхьегаман гIирсаш биначу коьчалан цIарах цIе туьллуш - «кхеранан», «цIастан» (езан), «варкъан», «Iаьржа эчиган» аьлла. Важа дисна кхо дакъа, билгалдоккхура ду вай, оьмаран (хенан/хан) цIарах декъар хира долуш - «шира дуьне», «юккъераоьмаран зама», «кхузаманан оьмар» аьлла. Хенан дохаллехь адамо яхна, дахаран гIулчаш, цу цIарашца билгалйохура ю вай:
I. «Кхеранан оьмар» (гIазкх., «Каменный век»). И зама а, деа декъе екъана ю, ши миллион шераш тIера, цу ш.оь. VI-эзар шераша чулаьцна юкъ йолуш. Дуьххьара и адам, гулахь дахар долуш хиллехь а, кхеран (мокхазан) къинхьегаман гIирсаш юкъабаьлчахьана, адаман дахар хийцало, тIаьхьо еанчу хенахь кхоллалуш «юкъаралла-тайпанан» (общинно-родовой) олу юкъаралла.
1). «ТIехшира кхеранан зама» - «Эолит». Цу хенахь, адаман къинхьегаман гIирс хилла, кечъяза йолу кхеранан гаьргаш йолуш, къаьсттина мокхазан. Мел кIезга а, ши миллион шераш тIера, 100 эзар шаре кхаччалца еха ю цу заманан юкъ.
а). «Олдувей», «Аббевиль» олу хенаш 2.5 млн. шерашкара 400 эзар шерашка кхаччалца ю адаман дахаран исторехь;
б). «Ашель» аьлла билгалйина хан, 400 эзар шерашкара 100-80 эзар шерашка кхаччалца еха ю.
2). Цу «Шира кхеранан заманан» тIаьхьиенах, «Палеолит» олу. Иза нислуш ю, 100-80 эзар шераш тIера, 10 эзар ш.оь. шерашка кхаччалца йолу хенан юкъ. Цу заманчохь, даа рицкъ доккхачу адаман дахар хилла, талларах, дуу ораматаш лахьорах тешана. Цу юкъара, 35 эзар шо хьалха нисбелла бу, гIазкхашха «ледниковый период» олу дуьне шалдаларца беана заманан мур а, цул тIаьхьа адаман дахарехь хилла хийцамаш а. И мур а, шина декъе бекъалуш бу:
  а). «Мустье» олу историн хенан юкъ, 80-35 эзар шерашна юкъахь кхиана ю;
  б). «Лакхара палеолитан юкъ» 35 эзар шераш тIера 10 эзар шерашка кхаччалца ю. Цу заманчохь ерриге Кавказехь а, цунна гонахьа Iуьллу Хьалхарачу Азин махкахь а деха адам, аматан цхьаалла йолу дахар кхиош а, дайн цхьа орам болуш а хилла ду. Йоккхачу Кавказана къилбседехьа а, къилбехьа а деха адам, «локальни культура» кхиош хиллехь а, «Iаьржа хIордан» йистехь юкъаметтигаш йогIуш хилла ду. Цу заманчохь кхиа йолаелла, Малхбале Кавказан «човхан культура» (човх – тIулг; кхеран, къинхьегаман гIирс) а.
3). «Юкъара, кхеранан заманна», «Мезолит» аьлла цIе тиллина ю. И зама нислуш ю, 10 эзар шераш тIера, 5-гIа эзар ш.оь. шераш доладаллалца йолчу хенан юкъахь. Оцу заманчохь юкъадаьлла ду пха кхуссу Iад, «микролит» олу къинхьегаман гIирсаш. Цу хенахь нисделла ду жIаьла, устагIий, маIаш йолу даьхнеш караIамор а.
4). «Керла, кхеранан заманах», «Неолит» олу. Археологехь и хенан мур цIе тиллина бу, «неолитан революци» аьлла. И тайпа революцин (гергга долу доза ду, ширачу оьмаран VII-VI-гIа эзар шш.) хиламо, демографин эккхар до, адаман дукхалла совйоккхуш вуьрхIиттаза. Вуьшта аьлча, девзачу дуьненчуьра пхеа миллион адамах, 85 миллион хиллал адам деба цу муьрехь. Балканехь совдаьллачу халкъо, шуьйрра кхалхар до, адам кIезга дехачу, «неолитан революци» хилаза йолчу кIошташка. Цу кхалхаран тIетаIарш хилла къилбседехьа а, Малхбалехьа а, иштта дукха хан йоцуш шаламах (ледник) мукъаевлла хила езачу Малхбузен Европан кIошташка а.
  И неолитан зама нислуш ю, 8 эзар шераш тIера, 3-гIа эзар шерашка кхаччалца йолчу юкъахь. Цу хенахь юкъабевлла къинхьегаман гIирсаш бу: шуьйра кхеранан уьрсаш, бурош, дагарш, метигаш, тIулган кахьар, цу тайпа болу кхин тайпа гIирсаш а. Цу хенахь адамашна, серех юьйцина йолу, тIе поппар хьаьхана баннаш йан Iемина. Иштта Iемина, кхийра пхьегIаш йан а, тIаргIах, кунжутах маша боза а. Метигца латталелор, даьхнелелор, чIерийлецар юкъадалар, адаман дахарехь а, синкхетамехь а Iаламат йоккха революци хилла. Кавказехь, Юххерачу Малхбалехь долчу лаьмнин чIежашкахь йолу Iаламан хазна алсама хиларна, адамин дахар токхо йолуш хилла. Акха гезарий, сеш, хьакхарчий, акха олхазарш хиларал совнаха, алсама дуу ораматаш а хилла цу меттигашкахь кхуьуш. Цул совнаха, дуьнена тIехь уггаре а хьалха, акхаройх долу жIаьла, уьстагIий, маIаш йолу даьхнеш караIамо долийна цигарчу адамо. Иза хила еза, ш.оь. X-гIа эзар шерашкара хан. Дуьххьара яханачу хенахь, адаман дааран рационехь акхаройн дакъа алсама хиллехь, тIаьхьо латталелоран корматалла карайоьрзуш долчу адаман даар юккъехь, дуучу ораматин барам совболу.
Даьхнилелор, латталелор карадирзиначу адамна дуьххьара Кавказехь а, Къилб-малхбузе Азехь а ялта, кхоьш, вета лело долийна. ХIинццалца ломан кIеларчу аренашкахь а, ломахь а шайна даа рицкъ лохуш лелла и адам цигахь деба доладелча, хиш лелачу гечошна гергахь даха хоу. Цу заманчохь кхоллаелла ю, историно «Эль-Обайд», йа «Убайд» («Iу-ба-йа-да», гIазкх. маьIна, «он есть пастух и властитель», где «Iу» – «-пастух», «-смотритель», «-опекун»; «Да» – «-властелин», «-отец», «-хозяин») олу архиологин культура. И культура кхоьллинарг ду, «пранухьитан» халкъ. И меттигаш, керла кхоллалуш болчу юьртабахаман, хи тухуш (ирригиционни) латталелоран коьрта юкъ хилла дIахIоьттинехь а, кхин башхалла йоцуш деза хилла, эчиглалоран гIуллакх цу махкана довзар а. Ткъа и эчиглалоран гIуллакх дIасхьадаржа доладелла лаьмнашкара. Нийса хира ду, «Кавказ - Арарат-лаьмнин» кIоштара, вай аьлча.

II). Иза ю, гIазкхашха аьлча, «Энеолит» олу «Йоьзан /ЦIастан/ оьмар». И хан нисъелла, 4 эзар шераш тIера, 3-гIа эзар ш.оь. шерашна юкъахь. Цу «Йоьзан оьмаран» хьалхара хан, яханачу «кхеранан оьмаран» аматаш долуш хиллехь а, ез лалор а, кхийра пхьегIаш юкъаялар а бахьана далуш, керлачу тIегIана тIе адаман дахар доккхуш нисделла ду, Средизимни хIордйистахь а, гIазкхашха «Междуречье» олучу «Шина хин юкъахь» а. Чолхе бахаман гIирсаш юкъабаха безаро, пачхьалкхан хьалхара аматаш юкъадаха дезна тIаьххьаре а цу адаман. Керлачу оьмаре хан кхачале деаначу диъ ахэзар шерашкахь, «Шина хин юкъахь» (Месопотами) дуьххьара юкъадаьлла ду, паччахьалан хьалхара аматаш. Иза нисделла, «Урук» аьлла цIе тиллина йолу, архиологин культура кхоллалучу хенахь. И тайпа йолу бахаман кеп кхоллало Месопотамехь а, цунна гергахь Iоьхку Къилб Сийрин, Хьалхарачу Азинан цхьацца йолу кIошташ чу а лоцуш. Билгалдаккха деза, цу барамехь кхиам болуш хилла бац, «Египет» олу Мисаран мохк а.
  IV-гIа эзар шаррин чеккхенехь, «Шина хин юкъахь» хуьлу Iаламан хилам – «хидестар», гIазкхашха «потоп» олу. Хетарехь иза нисделла, 3100-3000 ш.оь. (± 50-100 шо) шерашна гергахь. «Нохь-пайхамаран оьмарера, «хIорд бестарца» (гIазкх., «потоп») йоьзна сан хьесапан версии» аьлла билгалдиначу жур тIехь, аса схьадоьллура ду, цу «хидестарх» лаьцна сан хьесапо дина жамI (69-гIа агIо).

III. «Варкъ (бронза) эчиган оьмар» ю, кхозлагIаниг. Цуьнан хан ю, 4 эзар шераш юкъал тIехдаьллачул тIаьхьа йолаелла, ширачу оьмаран I-ра эзар шераш тIекхаччалца йолу хенан юкъ чулоцуш. Даьлла лела даьхнилелор а, хи диллина латталелор а, йоза хилар а, пачхьалкхан цIарах лай лелоран дIахIоттам Хьалхарачу Азихь билгалболу зама ю иза. Езах варкъ гIазкхашха, «Бронзовый век» олу и зама. И оьмар, кхаа декъе екъалуш ю: «Варкъ оьмаран хьалхе» - (3500-2250 ш.оь.шш); «Варкъ оьмаран юкъ» - (2250-1500 ш.оь.шш); «Варкъ оьмаран тIаьхьие» - (1500-1000 ш.оь.шш) аьлла.

IV). «Iаьржа-эчиган оьмар» олург ю, йоьалгIа оьмар. Ширачу оьмаран I-ра эзар шераш доладалале а, уьш доладеллачу муьрехь а Малхбален Гуьржийчохь а, Жимачу Азин малхбалехь а юкъадолу, Iаьржа эчиглалоран гIуллакх. И оьмар тIекхаьчча, адаман дахарехь Iаьржа эчигах бина къинхьегаман а, тIеман а гIирсаш юкъабовлар бахьана долуш, сихо хуьлу юкъараллин дахар тодеш бечу кхиаман тIегIехь. «Ширадахаран-юкъараллин дIахIоттам» олу дахаран кеп хийцалуш, классашка и юкъаралла екъалуш нислуш ду цу заманан и дахар.

V). Цул тIаьхьа йогIу пхоьалгIа оьмар, «Шира дуьне» (гIазкхашха, «Древний мир») аьлла, нисйина хан ю. ГIазкхашха аьлча, «Античный период» а олу цунах. Цу хенан юкъ ю, ширачу оьмаран 6-гIа бIешераш тIера дIа, керлачу оьмаран 6-гIа бIешарна тIекхаччалца йолу юкъ. Ширачу Малхбален, Грецин, Риман «античный» дахар кхиарца а, керста дин кхолладаларца а, бусалба динан зIийдиг меттахяларца а, иштта нах-тайпанаш ТIехьарачу, Къилбседехьарачу Кавказе таьIаш дIагуладаларца а, билгалйаьлла ю и хан.

VI). ЯлхалгIа оьмарах, «Юккъера оьмар» (гIазкхашха, «Средневековье») олу. И зама, 6-гIа бIешераш чекхдолуш йолаелла, 17-гIа бIешераш юккъе даххалца дIаяхана ю. Бусалба дин кхолладаларца а, цо зазадаккхарца а, цIуралла йолу мур болабаларца нисйина чеккхе йолу оьмар ю иза. Цу юкъахь нисло, нах-тайпанин доккхаха долу дакъа, кхоччуш бусулба динна юха тIедерзар.

  VII). ВорхIалгIа оьмар, «Кхузаманан оьмар» аьлла цIе тиллина, 17-гIа бIешераш юккъе даьллачул тIаьхьа дуьйна схьайогIу, «иблисан накъостий» ханна тоьлла, карара зама ю иза. Дуьненчохь яржа, марксистин дIаьвше ойла. КIезгачеран олалла долу монархеш йохош, кхоллало халкъан цIарах гIурт кего аьтто болу, «Иблисан накъостийн» Iедалш - республикаш. Нах-тайпанашна бале йолу, лулара гIазкхийн империи. Къилбседа Кавказера Малбузе агIо цIанйо Россино, цу меттехь орам болчу бахархойх (автохтонаш). Росси империн, олалла дIахIутту йоллу Кавказехь.

  VIII). ТIейогIуш ю борхIалгIа оьмар, «Бодане чаккхе». Боьрша, зуда дуьххьара цхьана тIегIане а баьхна, тIаьхьа, зударшка дахаран олалла дIалура долу оьмар. Дала магийна низаман гураш адамин ойланехь маладеш, цу адамин васташ, ламасташ дохош, уьйрех хадийна адам ша цхьалха дуьтуш, демократин цIарах массо а тIегIанехь, къовсам марсабоккхура болу оьмар ю иза. «Иблисан» жима тоба коьрте а хIоьттина, «дуьненан адам», «дуьненан паччахьалла», «дуьненан дин» дIакхайкхича, «кIезгачеран лаамин кегари» ханна тоьлара болу зама ю тIейогIург. Иза ю, ма-дарра аьлча «Дуьненан чеккхе». Цу оьмаро чулоцура йолу хенан йохалла евзург, Сийлахьа АллахI бен вац! Иза ву, тIаьххьара тIадам хIоттора берг, нухьалан халкъана Ша ма-хIоттора.

С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 4-ГIА КИЙСАК

erzu — Fri, 25 May 2018 23:39:48 GMT

Ширачу дешан биллам схьабелла, дохо деза гуран догIанаш.

Ширазаманчохь кIоштана, ваьрна, халкъана, йа хиламна, луш йолу цIе, масех кхетам цхьана даша юккъе а балабой, и кхетамаш вовшаха эбой луш хилла. Цундела, цхьаа хало а йоцуш, нах-меттан аларшца, цу шира цIерашна чубехкинчу кхетамин маьIна а, биллам а схьабелла аьтто болуш ду вай – нах-меттан ваьрраш. Эзар, бIешерашкахь «ширакавказхой» нацкъара а туьттуш, тIеихначу хийра халкъаша (симиташ, индоевропейцаш) шайна чуэцна, бухахь баьхначеран матта юккъера, орам кхуллу башха дешнаш, культураш, иштта цIераш а. Кхузаманхоша и йоллу цIераш, церан кхетамаш, «симитин», йа «индоевропейцин» бух болуш ю бохург, даррехь харцахьдаьккхинарг ду. Мила ву тахана, нах-ораман тайпанаш хурритин а, урартуойн а тIаьхьиенаш яц ала? Цахилча, шира цIераш, йа цхьаъ болу (аларци бен къаьсташ хила йиш йоцу) хуррито-урартуойн мотт гочбан а, цуьнан йозанан биллам баста а, нах-мотт хIунда ца лелабо, вай мукъне а? Хьа даьккхина юкъа: «Ссылкаш» яцахь, бакъдерг дац» бохург? ХIунда ю, тIаьххьара тIадам таIош йолу инстанци, «Iилманан талорхойн» а, лобби а кхоьллиначеран карахь?
  Лакхахь хьахийнарг жамIе далош, ала догIу: Кавказ-Загросс лаьмнин къепехь а, Месопотамехь, Сийрехь а, хишна, меттигашна, мехкашна, халкъин ваьррашна кхуллу цIераш хилла динан новкъаца (масала: «халдаш», «ашшурой» ишт.кх.а.), меттигаца («гутти»/гу-тIе, «Диуаэхи»/«Дай-Iа-хи»/, ишт.кх.а.), этнически («Нахарина», «Ури/Ари/атри» ишт.кх.а.), дахар-корматаллица («хой», «ахламуо» олу, лома баьхкина Iуй, ишт.кх.а.) боьзна бухан башхаллаш йолуш. Масех кхетам цхьанаоьш кхолладелла (шиъ, йа кхоъ, наггахьа биъ-пхиъ а кхетамаш), маьIна долуш а хилла и кхуллуш йолу цIераш.
  Цу шира заманчохь хилла меттиган, ваьррин, хин, иштта кхин тайпа цIераш дакъошка екъча, церан «дешхьалхе» (приставка), «орам» (корень), йа «чаккхе» (окончание) олий, вай, кхузаманан гIазкхин (индоевропейцин), йа просимитин грамматикаца нисдар, Iаламата нийса дац аьлла хета суна. Масала, грамматике диллича «-ани», «-эни», «-али», «-эли», цхьаболчу Iилманчаша чаккхе лоруш долу дешдакъош, цхьаа шеко хила йиш йоцуш, «дела» олу чулацам болу кхетамаш бу. «Али» боху дош а, шена чубиллина кхин цхьа кхетам болуш ду, гIазкхашха аьлча, «русло» аьлла. Йоллу Хьалхарачу Азихь, «Дела» ала дезачохь, «эни» олуш хилла цигарчу адмаша, цу юкъахь, вайн шира дай болу нахи-хурриташ а, нах-урартуш а болуш. Нах-маттахь долчу дешнин дакъошна чубиллина кхетамаш, масала: «нах» (нох), «алу» (илу), «аре» (ари, эри), «эла» (ал, эл), «да» (ди), «мотт» (мат), ан (цIу, изза эни), иштта цу могIара кхин долу дешнаш, шира цIеран «дешхьалхахь» а, «юккъехь» (орам- корень) а, «чаккхенехь» а хила таралуш ду. Легарехь хийцалуш дерш, цу цIеран чаккхенера, мукъа аьзнаш («а», «и», «е», «у» ишт.кх.а.) бен доцучух тера ду.
  Урартуойн белла лору маттана а, нахчийн маттана а юкъахь грамматикан тераллех лаьцна дуьйцуш, аса, масалина урартуойн матта юккъера цхьа фраза ялора яра, Г.А.Меликишвилин балха (Урартские клинообразные надписи) тIехь хьахийна йолу - «ieše ini pili agubi» (маьIна: «аса, и татол диллира»). Суна хетарехь, талмажаллин кеп хийцаеллачух тера ю, Iилманца бух нисбеш гочдар дан гIоьртиначуьнан. Цо лоьру, цу зайл-йозанан яздаро билгалйиначу фраза юкъара, «Со» олу юьхьан цIерметдешан, 1-ра юьхьан цхьаллин терахь тоьшалла дина хилар, «ieše» олуш, эргативан дожаран кепехь. Кхузахь ца ган йиш йолуш дац, «ieše» олу и дожар тера хилар нах-маттахь долчу «айса» олучу дашца. Суна, нийса хира дара аьлла хета, цу талмажалла диначу фразан маьIна, кхечу агIора гочдича: «Аса дира, хи далон татол», гIонна лелош Дэвид Ролан бакъо. Иштта, «ieše ini pili agubi» алар тIехь магийта мегара ду, Д.Ролан бакъо лелон а, цуьнца, чолхе доцу хийцарш дан а, ассирийцин маттера гочдарш дечу хенахь. Гуттара, ассирийцин маттера гочдарш дечу хенахь, элп «Х» охьадужуш ду. Цунна, масала дало йиш йолуш ду, «Халди» олу цIун цIе хийцалуш, «Алди» аларца. Цу цIеран, «Калду» аьлла вариант а ю. Цунах тера кхин а ду масала, шумаройн хилла дела «Халалу» (хьалхара дела «ХIал-Эла»), ассирийцин дай хира болчу аккадцаша а, царел тIаьхьа шаьш ассирийцаша а, «Алалу» олуш а, яздеш а хилла. Цундела вай а, ваьшша далийначу масалехь и охьадожа тарало элп «Х» меттахIоттора ду. Д.Ролас лору, цхьацца йолу фонемашна трансформаци ечу хенахь, «А» элп хийцадала таралуш хилар «И» элпаца, иштта юханехьа а. Талмажаллан башхаллаш вай тидаме эцахь, и яздар иштта хира ду: «айса, хини п-али, а гу би». Цхьаа хало йоцуш вайна го, дешдекъан а, дешнин а яздар, чекхдаьлла маьIна долуш хилар нахчийн маттахь: [Айса (сам, или Я) + хи (вода) + ни/не (дешан легало чаккхе «хи»* ) + п/па (стена) + али (русло) + а (тот) + гу (насып, холм, берег) + би (сделал - би, бина, бира, бо, бан)]. Цу хенара и гидросооружени (татол, гIазкх. маьIна, «канал») хила тарало «п-или» (па-али) аьлла цIе йоккхуш, цу юккъера «п», йа «па» нах-маттахь «пен» бохург а долуш, «или», йа «али» нахчашха аьлча «харш», йа «хин харш» а долуш. Вуьшта аьлча, иза ду «тIулг буьллуш дина харш». Баккъалла а, урартуойн куьйга дина харшаш, татолаш, церан бердаш чIагIдеш хилла тIулг буьллуш. Цу ширалехь и тайпа татолаш дохкуш, церан новкъахь гунаш, тархаш нисделча кораш дохуш, таьIийлаш йолчохь, куьйга гунаш деш (акведукан аматехь) хилла, и татол ана сизца (уровень) нийса хилийта. Цу юккъера «…+а+гу+би», йа «гу би» олу фраза, цхьаа шеко йоцуш «берд (гIазкхашха, «насып/холм») бира» бохург ду, «нах-аларшкахь» дика хезаш долу, муьлххачу нахчийчунна кхеташ долу. Цхьана цIераниг, доланиг дожаршна акцент еш, вуьшта аьлча, цхьана грамматикна тIетийжахь, чёте ца оьцуш гидро, тIеман, динан, кхин тайпа тIегIанан башхаллаш, атта гIалат дан мега гочдар дечо. Вуьшта, нах-маттахь кхета атта ю и шира цIераш.
  Иштта, майрра ала йиш ю вайн, семитин къепана адаптаци йина ассирин зайл-йозано шаьш ма-дарра схьалура дац аьлла, доллу, урартуойн маттера аьзнаш. Цундела, кхузаманан меттанашка вавилонхойн, ассирийцин меттанашца деш долу гочдарш, гIалаташ ца деш хира дац. Нагахь санна гIалаташ делахь, уьш нисдан деза. Нисдан деза, нах-этносан аларшца а, къаьсттина, тидам тIебохийтуш ламаройн аларшца буьйцучу маттана. Географин цIераш юкъахь нислуш долу эмфатически (къаьсттина хазар долу мукъаза аз) «S», урартуойн маттахь шеко а йоцуш, ткъа цу хенара семитин матташкахь хила а мегаш, и аз олуш хилла аффрикат санна, аз «Ц» а, цкъацца аз «Ш» а хазош. Цундела, и бакъо лелош яц ассирийцин долахь йолчу цIерашна, ца хилийта цакхетарш (масала: цхьанхьа хьахош волу паччахь «Ашшурнасирапал» вац, кхечахьа хьахош волу «Ашшурнацирапал», вуьйцург цхьаъ велахь а, ишт.кх.т.).
Халахетахь а, технически хьесапаш бахьана долуш, дита дезна къестор «эмфатически» долу, «эмфатически доцу» «К» а, «Т» а, иштта деха а, доца а долчу мукъа аьзнех. Этимологица гергадалор, топономически цхьатерра ларар Iалашо йолуш, гочдарш лелочунна хаа деза, «К», «Т», иштта кхин йолчу билгалош бухахь, лечкъина хила таралуш хилар, данне а цхьанадогIуш доцу тайп-тайпана ши аз, шина озехь а долуш. Нагахь санна, вай могийтуш делахь урартуойн а, нах-дегIастанан а матташ юкъахь гергарло хилар, и аьзнаш хила таралуш ду ишттачу варианташкахь - «КЪ», «КХ», «КI», «ТI». Нийса ду аьлла, жоп дала а кийча хила йиш яц вайн, и вайга кхочуш долу къора, зевне, эмфатически мукъаза аьзнаш нийса ду ала, уьш къасто, зайл-йозано вайна бух луш ца хиларна. Цул совнаха, шаьш гочдарш деш, Iилманчаша лелош ду англо-латинан элпаш – яздарехь аз хийцина ца Iаш, кавказхойн расана аьттехьа а боцачу матте даккха и гочдарш, зарба. Масалена вай, толлура ду цхьадолу аьзнаш, зайл-йозанехь вай уьш лелийча, кхета томехь долчу гураш чохь меттахIотон, цхьацца йолчу цIерашна чубехкинчу кхетаман маьIнаш. Эмфатически, буламалле шинхьалелха-легашкара аз [ТI], ингалсан маттахь яздан йиш ю, хетарехь, Iилманчашна уггар гIолехьа вариант карийна, и аз яздан, шина элпаца «ТТ» (tt). Шира цIераш а, уьш кхоьллиначу дешнашна чубехкина къетамаш а, талламе бехканчу аса хьесап дира, цу шира цIераш юкъахь язден шалхатоьхна хьаьркаш метта, майрра лело мегарг хилар, нах-меттан (нохч/нахч-гIалгIайн) ша-тайпа (специфически) аьзнаш: «ГI» (g), «КI», «КХ», «КЪ» (кк), «ПI» (пп), «ТI» (тт), «ХI», «ХЬ» (хх), «ЦI» (цц), «ЧI» (чч). И хьаьркаш юкъахIиттича, цхьаа хало йоцуш, и шира цIераш дIахIуьтту дуьззина маьIна долуш. Вайна хаьа, гIазкхийн маттахь доцийла, цу аьзнех тера дерш (аналог). ХIета, индоевропейцин меттанаш юкъахь а, ца лерича эрмалойн мотт, и аьзнаш доцуш ду. Схьаоьцур вай масалина историн дош «гутти» («Гуттиум»). И дош шина дешадекъе доькъур вай «гу», «тти» аьлла. Аккадин тешаллаш тIера вайна хаьа, цу дашо билгалдинарг ламаройн халкъ хилар, цара, «лаьмнин саьрмак» олуш хилла. Шеко а йоцуш, и халкъ лаьмнашкахь дехаш хилла, айъаеллачу лакхенашкахь. Уьш хилла иштта урартуойн лулахой, хIета, «нах» ваьррин а. Иштта дIасадиллар дича, «гу» олу кхетамо нах-маттахь гочдича, билгалбийриг бу «гу», «айъаелла» меттиг, «вал» хилар. ХIинца схьаоьцур вай шолгIа кхетам «тти», иза, хьесапе а буьллуш. ХIунда яздо, шиъ «Т» элпаш? Кхузахь вай могийтуш делахь нах-мотт лело, тIаккха эмфатически, буламалле шинхьалелха-легашкара аз [ТI], ингалсан маттахь яздан йиш ю, йаздеш а ду шина элпаца «ТТ» (tt) аьлла. Иштта, ша-тайпа долу аз «ТI-ах» хилла чIогIа хьаьркаш «ТТ». Иштта нисделла консонатни яздарца лелош йолу «тIетоьхна хьаьрк», йа мукъа аз (гIазкх. маьIна, «огласовка») хIоттор, «Е» метта «И» аз хуьйцуш. Дэвид Ролас а, «Генезис цивилизации» олучу балха тIехь (206-гIа агIо тIера), шеко йоцуш дIачIагIдо, цхьацца долу аьзнаша (фонем) деш долу хийцаран масалаш. И тайпа масала ду «И» озах «Е» аз, йа «Э» аз кхолладалар гойтуш. Историно йоккху «гутти» олу халкъан цIе, майрра яккха таралуш ю «гу-тIи», йа «гу-тIеэ» аьлла. Уьш бу «гу-тIехой» (гу+тIера+хой), гIазкхашха аьлча, «стража, живущая на возвышенностях». «ТI» (mm) санна лелийча, кхин долу, нах-меттан ша-тайпа аьзнаш: «ГI» (g), «КI», «КХ», «КЪ» (кк), «ПI» (пп), «ТI» (mm), «ХI», «ХЬ» (хх), «ЦI» (цц), «ЧI» (чч), вайга схьабеллалура бу, кхин йолчу историн цIерин билламаш а – Аккумена («А+къа/о+Iу+Ме+На»; гIазкх. маьIна, «То, есть труд/начала и страж божественного закона/истока»); «Ацци» («Iа-цIе»; гIазкх. маьIна, «пар-огонь», или «место огня»); маьIданан тIулго кхоьллина лам «Хацци» («Ха-цIе», гIазкхашха., «стража-огонь»); «луцци» (ло-цIий) аьлла цIе тоьхна, къинхьегамца юьйзина ял; «хатта» («ха-тIе»; гIазкх. маьIна, «стража на /горе/»); Сиппара («Си-пI-ара», гIазкх. маьIна, «честь и преграда, равнины); Уппума («Iу-пI-Iу-Ма», гIазкх. маьIна, «Владелец преграды – страж божественности»); Ниппур («На-пI-ур»; гIазкх. маьIна, «проматерь+преграда+ страна»).
  Бакъонна юкъарадаккхар дина ю, литературехь ламастан лору цхьацца йолу цIераш. Масала, тахана яздо «Ниневия» олий, «Нинуа» (ассирийн диалект), йа «Нина» (вавилонан диалект) метта; «Вавилон» яздо, «Бабили» (Ба-ба-илу; гIазкх. маьIна, «Ба есть илу/поселение») метта; «Халдея» (ХIал-да-йа; гIазкх. маьIна, «ХIал есть Владыка») «Калду» метта; «Мусасир» яздо, «Муцацир» (историн цIераш: Массус, Массур, Массис, Мусасир, Муцацир; сан хьесапехь Масасур; «Маса-Сур» цIе кхоьллинарг, ши кхетам бу: «маса» /гIазкх. маьIна, «быстрый», «скорый», «резвый»/; «сур» /гIазкх. маьIна, - «войско», «укреплённая стоянка») метта; «Урарту» яздо, «Ур'арту» (Ур-Iара- тIе; гIазкх. маьIна, «Страна /божество/ располагается над/наверху») метта, ишт.кх.дI.
  Урартуш – куьйгаллехь долу ваьр хилла урартун зуьриетехь (цивилизаци). Цу меттагера орам болу ваьрраш (автохтон), шен этнически латтамца цхьаорам болуш хилла, уьш кхузаманан историк-фальсификаторша ларахь а, тайп-тайпана ораман халкъаш. ТIаьхьо беанчу муьрехь (урарту заманан, тIаьхьара мур), тайп-тайпана хиларан жамI ду, кхечу расан (семиташ, индоевропейцаш) цу махка хилла кхалхарш – хийрачех, автохтонаш бан лаарца боьзна церан Iаткъам. Автохтонан халкъ долу «урартуой» бен хиллачух тера дац, цу урартуойн меттан яздарш лелош долу ваьр.
  Урартуойн мотт тера хила беза, хурритин маттах (къастар, аларшци бен боцуш). Праурарташ, хетарехь дIасхьабаьржина «Араратан акъарехьа» (кхузам. «Армянское нагорье») таьIаш, кхузаманан Ревандуз-гIала лаьттачу кIоштара (кхузм. Малхбузен Азербайджан). Цигахь хилла шира гIала, ист. «Мусасир» - «ХIал-Да» делана лерина, коьрта динана Юкъ. Хетарехь, и гIала кхоллаелла, дуьххьара дуьйна кхузахь даьхначу ламанхой ваьррин латта тIехь,– «Ламанхойн На-х» (гIазкх. маьIна, «Мать-стража») олучу махкахь.
Цу меттигна гена йоцуш лаьтташ хилла динан шолгIа Юкъ – «Кумме-ха». «ХIал-Да» цIул хьалха хилла хуррито-урартуойн юкъара волу «стигал къекъон», «тIеман», «Iаламан лаъмазаллин ницкъан» коьрта дела ист. «Тейшеба́» (урарт. Теišэbа; Te-e-i-še-ba; «Тешшуб» /хуррит. Teŝŝob, Teššub/; Тойашаба /нах. «ТIо-йа-Ша-ба», гIазкх. маьIна, «Он есть гора и град»). Цуьнан адам, бахархойх олуш хилла «Аренан На-хи», вуьшта аьлча «Хурри-Нахи» («Iуьрре – На-хи»; гIазкх. маьIна, «Люди утра – Мать река»; «Хурри» - «хIур-аре»; гIазкх. маьIна, «лесистая, горная местность»; «Страна утреннего восхода»).
«Тойашаба» (нах. «ТIо-йа-Ша-ба») хилла ву, дуьххьара хьалхараниг а, тIаьхьо, шолгIаниг а волуш, адамо бечу ларамца Къилбседа Месопомехь а, Сийрихь а, иштта Кавказ-Загроссан лаьмнашкахь а Iаткъаме цIу.

1-хьалхара жамI: Кху тептаран агIонашкахь а, иштта сан кхечу тептарш тIехь а хьуна гура ду сан дешархо, шира историн цIераш тIехьа, къовларш юкъахь нах-маттахь а, гIазкхашха а дастар долу сан хьесапаш. ДIахаалахь, вайга кхаьчна и шира цIераш, цу ширачу заманахь ма-хиллара хазар доцуш юьйла. ХIунда? Цкъа делахь уьш хиларна, зайл-йозанан биллам, симитин («аккадайн» ду бохачу йозанца нисдина) маттан бух тIехь схьабастар болуш (гочдар) а, кхузаманан (къаьсттина, тIаьххьара 2-3 бIешо) Iилмано, йа кхин а нийса аьлча, цу Iилманна тIехь Iуналла латточу лоббис магабо, гура чохь хиларна а.
  Сан дешархо хьуна хаалахь, Кавказ-Загросс лаьмнин къепехь а, Месопотамехь а, иштта Ханаанахь (Евфрат /Рахь/ хин бердаца лаьтта «Хана Ана»; «Ханаан» – Юххерачу Малхбалера мохк), Сийрехь, Малхбален Анатолехь, Невр Кавказехь а, хишна, меттигашна, мехкашна, халкъин ваьррашна кхуллу цIераш хилла динан новкъаца (масала: «халдаш», «ашшурой» ишт.кх.а.), меттигаца («гутти»/гу-тIе, «Диуаэхи»/«Дай-Iа-хи»/, ишт.кх.а.), этнически («Нахарина», «Ури/Ари/атри» ишт.кх.а.), дахар-корматаллица («хой», «ахламуо» олу, лома баьхкина Iуй, ишт.кх.а.) боьзначу баххин башхаллаш йолуш.
  Масех кхетам цхьанаоьш кхолладелла (шиъ, йа кхоъ, наггахьа, биъ-пхиъ а кхетамаш), маьIна долуш а хилла, и кхуллуш йолу цIераш. Цхьана элпо, йа доца озо, кхолла таралуш хилла кIорге а, чулацаме а долу маьIна. Масала нах-маттахь а, гIазкхашха аларца а: «а» (и, тот, также), «г» (ветка, ветвь), «гI» (лист), «ж» (отара), «и» (он, она, оно), «й» (есть), «к» (баран-производитель), «кх» (щёлок, пахотная земля), «кIа» (пшеница), «къ» (труд, грех), «л» (слух), «м» (то, не), «оь» (тройка), «п» (стена), «с» (свет, зрение, душа), «тI» (передняя нога), «у» (доска), «х» (ведь, же, страж, охрана), «хь» (кем, кто) «цI» (дом), «ш» (лёд), «ю» (жало, шило, ударник, есть), «я» (или, либо), «I» (зима, сидит, пар, голос), ишт.кх.дIа а, цу тайпана а. Хоийла, кху масалашкахь аса ца ларийна, кхузаманан литературан меттан нийсаяздаран бакъонаш, аларшка диллича, уьш хила тарадаларна галаморзахалле.
  Кхузаманан дуьненан Iилманан дай болчу а, керла кхоллалучу хьалкъин хьалханчаш болчу а лоббисташа къобалдина, кхуллуш ду даима аьшпийн туьйранаш, бакъйоцу, кхоьллина истореш, харцахдаьхна Iилманца доьзна баххаш, уьш ду бохуш бакъдерш. Къаьсттина, кху тIаьхьарчу кхо-диъ бIешераш юкъахь, шайн жигаралла совъяккхина цара. Къепе далийна, глобализовать а дина адам ледар. Дуьххьара дуьйна аьшпех бух кхоьллина, бакъдерг харцхьадаьккхина, гуш лаьтташшехь харц доладаьхна цу «лоббистин мурдаша» кхечу халкъин, культурин сийлахьа-даккхий хIуманаш а. Адам кхоьллина а, адам кхолладелла а ага, цара дIанисдина Африкера Эфиопин лаьмнашкахь, цигара схьадаьлча санна нисдеш, хьалхарачу адаман тайпа «Хамо сапиенс» (хьекъале адам). Аса чIагIдеш дац, уьш массо а, «аьшпийн мурдаш» бу бохург. Царна юкъахь хила тарало галабевлларш а, гIалатбевлларш а. Хуушшехь харцдерг дийца а, дуьйцучух а, Дала лардойла вай.
  «Hamo sapiens» олу и адам дац, кхузаманан адам шех хилларг а, «маьIданан стаг» нацкъара тоттуш кху дуьненчохь дIасхьадаьржинарг а. Иза, готтаIалашо йолу симитин туьйра ду. Цхьа латта, цхьаъ долу адам къастийнарг бу АллахIан лаам, геологи-Iаламан хиламах бахьанаш а кхуллуш.

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

«Ширакавказхойн», хьалхара дахар:
«Ширакавказхойн», юьххьерачу дахаро кхиийна дехийлаш, культураш.

Адаман сибат долуш волу маьIданан стаг, лакхахь ма-хьаххора, кхечахьара схьавеана а воцуш, Кавказан лаьмнашкахь ваьхана ву, кIезгачу барамехь тIаьхьарчу шина миллион шераш юкъахь хIетте а. И верси бакъхилар гойтуш ду, «Удобна» олучу Малхбузера Гуьржехахь карийна тешаллаш – даьIахкаш а, уггаре а хьалха, юкъабевлла хилла болу къинхьегаман гIирсаш а. Гуьржехара, Дманисан кIоштахь архиологин схьаделлар деш карийна, хетарехь долчу хьесапехь, цкъачунна, ши миллион цакхоччуш хан йолу адаман тютанаш. Уггаре а ширалла йолу и карийнарг бахьана долуш, «Хамо сапиенсах» лаьцна, дуьнене кховдийна истори хийцар тIедужу Iилманчашна» боху, цу Дманиссан проектан координатор волчу Давид Лордкипанидзес. Цулла а ши шо хьалха (1999 шо), цу меттехь карийна и тайпа тютанаш. Иштта, Азербайджанера Гудрутан кIоштахь а карийна, «ашель культуран» меттамотт а, «азыхантроп» аьлла цIе тиллиначу стеган, 300 эзар шо долу мочхал а. И тIаьххьараниг ю, «Лаьмнин Карабахера» «Азых» олу хьех.
  Кху тIаьхьарчу шерашкахь, Дманисин кIоштахь карийначу адаман тютанаш тIехь (боьрша, сте), церан хилла аматаш юхакхоьллина, царна цIераш тохкуш «Звиад», «Мзия» аьлла (хьажа, лахарчу суьрте). Цу суьрте хьаьжча, цхьаъ ду шеконе эца таралуш дерг. Иза ду, цу шиннан, африканан басах тардина чкъор. Сан хьесапо боху: «…нисдар диний техьа, африкан стандартана бухадига, Каквказан шираллера и адам а?»
  Кавказан кийрахь, кхин а каро мегаш къайленаш йолучух тера ду, хIинццалца Iилман тIегIанехь дийцинарг аркъала тухура долуш. Цкъачунна, Адам-пайхамар ваьхна зама, кIезгачу барамехь 1,7 млн. шаре татта йиш ю вайн, ваьш дохучу хьесапин новкъахь.
  Цуьндела, цкъачунна (кхин а, и тайпа долу хьесапаш карадаллалца), хенан кIоргене ца кхийдаш, цу ТIехьарачу Кавказехь йолчу хьехан цIарах цIе туьллуш, миллион хиллал долчу шерашка кхочу и тIех ширалла, дахар, доькъура ду вай кхаа декъе: «шираазыхан», «юкъараазыхан», «азыхан чеккхе» аьлла.
  а). «Шираазыхан зама» (900-600 эзар шераш тIера, 400-300 эзар шерашка кхаччалца ю).
Цу заманчохь кхоллабелла, нийса хира ду, шарбелла вай аьлча, адаман юкъ латтош болу юкъара мотт. Сийлахьчу КъурIано а боху: «Áдамна, массó /дийнатин/ цIераш Iáмийра Цó…» (2-гIа сýрат «Альбакъара» /Етт/, 31-гIа аят).
«Iилманан беша» кхевдина къамел дича а, вайн ала йиш ю шеко а йоцуш, цу юкъара маттаца цхьаьна кхиа болабелла говзаллин кхетам а, хьекъал кхиош йолу кхин тайпа элементаш а. Дуьххьара, цIе (алу) лело Iеминачу цу адамо (Кавказан шира адам), хьехаран дай хилла даьхна долу онда акхарой - «бора ча», «хьехаран лоьмаш» ишт.кх. долу акхарой а, цIеран алунаца лохкий, и хьехарш долайохуш даха хоу, шайн дахаран сибат хуьйцуш.
  б). «Юкъараазыхан зама» йолалуш ю 400-300 эзар шераш тIера, 100-80 эзар шерашка кхаччалца. Цуьнан аматаш хилла: хьоле долуш къинхьегаман гIирсаш хиларца; дагардаран элементаш юкъаяларца, сизалган аматца (веназ) ойла а, маттаца олург а дIачIагIдарца; хьалхара йозан аматаш хиларца; син (духовни) культура кхиорца; тIулг буттуш, куьйга йина коьчалаш кечъян гIертарца. КхобIе эзар шо хьалха, «вайн шира дайша», эра ду вай царех «азыхантроп», дуьххьара, куьйга йина элементаш кхоьллина хьеха чохь, ахго беш тIулг а буттуш.
  в). «Азыхан чеккхе» аьлла вай цIе тиллина зама йолаелла, 100-80 эзар шераш тIера, ширачу оьмаран 12-10 эзар шаре кхаччалца йолчу хенан юкъахь. И зама, «мустье» олу, неандертальцаша кхиийначу дахаран культурах тера, дахар долуш хилла ю. Кхийра гIирсаш кечбеш, цу кхийран ира юьхьиг йолу тIулг тIебихкина гоьмукъаш, гIемагIаш хиларца, дуьххьара прототайпанин юкъаралла кхолла аматаш билгалдовларца билгалйаьлла ю и зама. Цу заманан коьрта васт ду, кхийра кечбарца кхиамаш болуш адам хилар. Гергарачу адамех хIоттаелла, прототайпанин юкъаралла кхоллало цу заманчохь дуьххьара. Цул совнаха, юххерачу меттигашкахь хилла ца Iаш, гено йолчу кIоштанин адамашца жигаралла йолу юкъаметтигаш а хилла церан йогIуш, къаьсттина Загроссан лаьмнин адамашца. Изза кхиаман сурт долуш, Азыхан гонахьара меттигаш а хилла кхуьуш.
Кавказехь даьхна, палеолитан хенара и шира адам ницкъаца онда а, герзаца чIогIа а долуш, иштта хьекъал, синкхетам болуш, жилIалам тIехь олалла долуш, цу Iаламе шена болх байта хууш хилла ду. Ткъа, «Хамо сапиенс» олу, Африкера схьадаьллачу адамо («неоантроп» аьлла цIе тиллина «керла адам») дуьненна тIехь дIасхьадаьржаш, бухара хьекъална эшна долу адам хийцина бохург туьйра а, готта Iалашо йолучара кхоьллина деса хабар а ду. Цара дуьйцу, хьекъална эшна хилла боху и адам, цара дуьйцачу «Хамо сапиенсан» адмаца, тIаьхьарчу ткъайха эзар шарахь цхьанадаьхна хилар ду Iилманчаша къобалдеш.
г). «Мезолитан хенара», «Зарзи» олучу культуран (ХVIII-Х-эзар ш.оь.шш) амат, Загросс лаьмнашкахь а, Юккъерачу Азихь а кхиана ду. Иза ю лакхара палеолитан а, мезиолитан а, архиологин культура, кхузаманан Иранан, Иракан, иштта Юккъерачу Азин латтанаш тIехь, шен хенахь кхиана а йолуш. Цуьнан кхиар хила тарало 18 эзар шарал хьалха а, делахь а, 18-8 эзар шераша юкъалоцу заманчохь кхиана лору иза Iилмано. «Барадостан культура» хуьйцуш, цунах эволюци йиначарех хила а тарало и «Зарзи» культура. И цIе кхоллар а нисделла, и схьаделларш диначу меттигера хьехан цIарах (кхузаманан, Иракера Курдистан). И культура кхиийнарш, таллархойн, гуладархойн дахаран васт долуш хилла. Церан таллар хилла сеш, акха варраш, акха гезарий. Церан меттамотт хиллачахь карийна, караIамийначу жIаьлех диснарг а, Iад, пхенаш а. Моттарехь уьш хилла, тIаьхьо цу меттехь (Иран, Ирак) кхоллалура йолчу культуран хьалхара дай.
  «Мезолит» олу «юкъара кхеранан зама», «керла кхеранан зама» аьлла вай цIе тоьхначу неолитан хенан юьхьигехь хилларг, вайна дикка довза йиш яц, яздина йозанан а, меттан а тешаллаш ца хиларна. Делахь а, архиологин Iилманна вай тIетевжича гучадаьлларг ду, ширачу оьмаран X-эзар шераш тIера, III-гIа эзар шаре кхаччалца йолу, дуьххьара хьахийна и ши зама (мезолит, неолитан юьхь) нислуш хилар, адам хьехарш чуьра ара а даьлла, шайн корта кIелабахьа кхалонаш, кхерчаш цо кхуллучу хенаца.
  Цу тIаьхьарчу хенан юкъахь хилла, «неолитан революци» аьлла историно билгалйина дахаро хийцамаш бина зама. Иза, адаман дахар а, кхетам а, керлачу новкъа баьккхина хенан мур бу. Массо а тIегIанан башхалла йолу хийцамаш нисбелла, цу ширачу оьмаран, VIII-гIа эзар шераш тIера схьа. Раж хIоттош, и зама вай юькъура ю шина декъе: «лард йилларан зама», «зуьретан зама» аьлла.

I. «Неолитан революци» олу хийцамаш (ш.оь. VIII-гIа эзар шераш тIера схьайолаелла зама).
  И «революци» хиллачул тIаьхьа, V-гIа эзар шерашка кхаччалца даьхна «ширакавказхойн» адамах, вай эра ду кхул тIаьхьа: «зуьрет охIла», йа «зуьрет-адам». ХIумма а доцчохь кхоллалуш дац зуьрет. И кхолладала, хила беза онда бух, лард.
«Неолитан революции» олучу муьран Iаткъам болчу меттигашкахь дехачу адаман дахарна, сиха, хийцамаш хилла. Адамна Iемина, караIемина ораматаш кхио, царех тIаьхьало йан, уьш чохь латтош а, шаьш Iен а гIишлош, гIаланаш йан. Адамо, иштта караIамийна дийнат, цу даьхнилелорца Iемина сурсаташ хила – жижиг, шура, тIаргIа, и.кх.дIаерш а. Сурсат Iалашдар, гIишлояр девзиначу адамна Iемина, керла коьчалш кхолла: сацкъарх пхьегIаш а, гIишлош а йан. «Неолитан муьран» адам Iемина, кхийра кечбан шарбеш, заьнгала беш. ТIулг кечбан хааро а, цу къаьсташ болчу муьрна, «неолит» аьлла цIе тиллина.
  Керла схьабеллабеллачу къинхьегаман аьттонаша, латталелорхошна билгалйаьхна керла анайистенаш. Латталелорхоша гергахь а, алсама а, шайн аьтонна баннаш кхуллу. ХьогIечух а, акхаройх а лардала дезачу адаман дахаран яккъаш яккхий хуьлуш, шоръяла йолаелла. Мелла а паргIата, тоъал сурсат долуш кхуьачу цу яккъашкахь берашдар а, уьш Iалашдар а, кхин болу аьттонаш совбевлла. Шорлуш долчу адамна тIедоьжна керла латтанаш, аренаш лахар. Цу хийцалучу дахаро керла хьал кхуллу, динца доьзнарг кхио.
  Вай ма-хьаххора, адаман дахаран исторехь хьалхара зуьретан а, паччахьаллалин а кхерч кхоллало Хьалхарачу Азихь хьекъар долчу Тигр, Евфрат хин атагIашкахь. Цу атагIашкахь кхолладелла халкъ, нийса хира ду: цу атагIашкахь даха хиъна ламанхой хилла адамаш, дуьххьаралера юкъараллин адамел а кхетам, Iадат, ламаст лекха, кхиаме долуш хилла аьлча. Церан тешар а, динан къепе дерзош юкъ кхуллий, цхьаъ бен воцчу Далла хастам беш хилла уьш. Шайн Делан цара йоккху цIе хилла, историно вайна йовзийтина «Халалуо», йа «Алалуо» олу цIе. Цунах лаьцна, кхечхьа хьехора ду вай.

II. «Хьалхарчу Зуьретна», лард йиллар («лард йилларан зама»).
  Яккъин, шахьаран, культуран цхьацца йолу цIераш сан ийна ю кхузаманан а, ширазаманан а цIерашца. Делахь а, историн Iилмано билгал ма-яххара, йитна ю сан уьш, дукхаха ерш.
«Ширакавказхоша» кхиийна историн яккъаш, культураш хилла:
Онда яккъаш, туьшаш:
Ист. «Чатал-Хююк» (ш.оь. 7250-6750-гIа шераш), жимаазихь кхиана дехийла хилла иза «Шу-эден-на-Ки-Дуг» олу. Кхузаманан цIе, «Чатал-Гуюк» олий а йоккху цуьнан. Цу цIеран шолгIа дешдакъа «Гуюк», йа «Хююк», нах-маттахь «Гу-юкъ» (гIазкх. маьIна, «центр возвышенности»), йа «хе юкъ» (страж+центр) аьлла маьIна хила таралуш а ду.
«Хиджилар» (5400-5250 ш.оь.шш).
«Суберде» («Шу-Берд», «Шу-ба-ари-да»),
Онда дехийлаш, гIаланаш:
Кавказехь:
Шенгавит (ш.оь.III эзар шш),
  Жимачу Азехь:
Бурушхатум (Бара-ша-Хатта), изза «Парусханда» («Па-ари-са хан-да», йа «-хин-да»; гIазкхашха, «долинная гора есть душа, он есть властелин реки, стража»);
Каниш, изза Неса (кхузаманан Кюль-Тепе; /ш.оь. IV-гIа эзар шш – I-ра эзар шш юьхь. Нахичеванан АР., иштта Арменехь йолу Эчмиадзин гIалана гергахь. ш.оь. III эзар шш/);
Таруиша, изза Троя (III-эзар шш – ш.оь.1260/50 шш).
Кхин расо кхоьллина, дехийлаш а хилла цу кIоштах. Царех цхьацца ерш прахаттан, пракаскин ваьрраша кхоьллина хила а тарало дуьххьара, индоевропейцин раса Анатоли кхачале. Уьш ю:
Хаттуса (ш.оь. 17-13 бIешераш. Турция);
Куссара (ш.оь. 1800-1740 шш);
Тарс (ш.оь. VI-эзар шш – к.оь. 3-4 бIешо).
  Палестинехь:
Тир (IV-эзар шш),
Сидон (IV-эзар шш),
Библ (IV-II-эзар шш), и.кх.дIа;
  Цигара дехийлан яккъаш, дуьххьара, «ширакавказхойх» болчу минойцаша а, лаьттахула баьхкиначу протохурритин адамо кхоьллина ю. Цу кIоштахь, симитин орамах долу, даьлла лела ваьрраша охьахевшина дахар тIе а оьцуш, Минойан зуьрет хIаллак хиллачул тIаьхьа, шайга хьалхе дIаоьцу цара. Иза нисло, Мисаран пирIунаша, историна бевзу «гиксосаш» («Gi-Ka-Hasug», «Жи-Ка – Ха-Саг»; жалелорхой – «гиксосан Барт») шайн махкара аратеттиначул тIаьхьа.
  Сийрихь:
  Угарит (VII-эзар шш),
   Тель-Халаф (V-эзар шш);
  Кархемис, изза Каркамиш («Кар-хи-мэ-са»; гIазкхашха, «крепость, река-душа закона»; / ш.оь. IV-III-эзар шш – к.оь. I-ра бIешо/.) и.кх.дIа;
  Месопотамехь:
Джармо (ш.оь.VII эзар шш),
Тель-Сотто (VII-эзар шш),
Шуруппак (ш.оь.V-III эзар шш),
А-с-сур (хьалхара мур, IV-эзар шш – 1295ш.оь.шш; шолгIа мур, 1295-614-гIа ш.оь.шо).
И гIала дуьххьара кхоьллинарш бу ширакавказхой. Амма, ш.оь. 1295 шарахь дуьйна, цу гIалан хьалхе, кхоччуш шега дIаэцна олалле деанчу ассирийцан халкъан элиша, уьш къобалбича Вавилоно, Мисарас (Египет);
Сузы (Шуш-гIала / ш.оь. IV эзар шш – к.оь.10-гIа бIешо).
Шорделлачу празуьретан ваьрраша, халкъаша, онда культураш кхиийна, Кавказехь а, Хьалхарачу Азехь а:
  «Хассунан культура» (VII-VI-эзар шш. Къилбседа Месопотами);
  «Шулавери-Шому культура» (хетарехь 6000-4000 ш.оь.шш. ТIехьара Кавказ, «Араратан акъари»)
  «Эллам» (Эла-Лам), (ш.оь.III эзар шш – 6-гIа ш.оь. бIешаран юкъ.)
«Обейдан культура», изза «Эль-Обейд» (Убейд/Iу-ба-дай/; /ш.оь. VI-гIа эзар шаран чеккхе, 4-гIа эзар шаран юьхь/. Къилбседа Сийри, Месопотами, Жимачу Азин къилб-малхбале);
«Ярмук» культура (ш.оь.VI-V эзар шш. Иордани)
«Халафан» культура (V-эзар шераш. Сийри, Къилбседа Месопотами)
«Джемдет-Наср» культура (4500-4200 ш.оь. шш. Месопотами);
«Урук» культура» (ш.оь. 4.5-эзар шерашна гергахь. Месопотами).
«Самарран культура» (ш.оь.IV эзар шш. Палестина).
  «Кура-Араксан культура» (IV-гIа эзар шаран юьхьиг – III-гIа эзар шаран чеккхе; сан верси - ш.оь. 4000-2200 шш. ТIехьара Кавказ).
И культура екъалуш ю, шина тайпана долчу дакъошка: «ХIордйистенан, Кура-Араксан культура», «Ламанхойн юкъан, Кура-Араксан культура» аьлла.
  «Лайлатепен культура» (ш.оь. IV-эзар шераш, чеккхе – III-эзар шаран шолгIа дакъа. ТIехьара Кавказ).
  «Майкопан культура» (ш.оь. IV-эзар шераш чеккхе – III-эзар шаран шолгIа дакъа; Къилбседа Кавказан малхбузен а, юккъерачу а кIоштахь зIийдиг хоьцу цо).
  «Къилбседакавказан культура» (ш.оь. III эзар шаран чеккхе - II эзар шаран юьхь).
  «Миноян культура» (ш.оь.III эзар шш – 1425-гIа шо. Крит гIайре).

III. «Ширакавказхой» зуьретан юьхьехь».
а). «Эль-Убайд», «Джемдет-Наср», «Урук» олу культураш кхиийначу адмаша бух куллу, «хьалхара зуьрет» (цивилизаци) кхиора долчу латта тIехь. «Эллам», «Шумар» (ист. «Шумер») олуш, историна евзачу яккъашкахь деха адам хилла, и зуьрет кхоьллинарш. Уьш бу «кавказ-загроссхой», йа кхин а нисса аьлча «ширакавказхойн», Нухь-пайхамар шех схьавера волу раса. Цу пайхамаран адамах вай йоккхура йолу цIе ю, «нухьалш» (гIазкх., «нухит») аьлла.
Цу «нухьалша», шираллехь кхиийна бу, дехийлан меттигашца къаьсташ хилла ши мохк: ламанан «Эллам» (Эла-лам; /ш.оь.III эзар шш – 6-гIа ш.оь.бIешаран юкъ) а – ламарой болу «элламаш»; атагIойн, йа аренхойн «Сеннаар» (Сан-нана-аре, йа «сонера аре»; гIазкхашха, «угол, мать-долины» /ш.оь. V-гIа эзар шш – 1900 ш.оь.шо) а. Цу латта тIехь, хидестаро, Сеннааран «нухьалш» хIаллакбиначул тIаьхьа, кхоллалура ду «Шумар» (Шу-Мар) олу зуьрет а, хьалхара паччахьалла (ш.оь. 3.0/2.9-гIа эзар шш. - 1940 ш.оь.шш.) а. Сан хьесапехь, цуьнан халкъ хилла, «ширакавказхойн расах» долу зуьретан-адам - «прашумарш».
Делахь а, билгалйаккха лаьа кхин цхьа аргумент: А.А.Клёсовс дуьйцург мелла а вай къобалдеш делахь, вайна хьалха хIутту ши гипотеза – цхьаъ, шумарш дукхаха хилар «эрбинаш» (гаплогруппа R1b), шолгIа – уьш (шумарш) хилла бац «эрбинаш», уьш муьлш хилла ма-дарра хууш дац. Аса, къобалйо и шолгIа вариант, цо, аьтто беш хиларна кхолла кхозлагIа гипотеза – шумарш бу, кавказ-загроссан къепан, неврера автохтонаш («ширакавказхой»). Ма-дарра бакъдерг, цкъачунна хууш дац ца хиларна тешаллаш. Делахь а дегайовхо ю, и Iилма хиларна даима кхуьуш.
«Нухьалшна», «элламашна» хьевхьеха (къилбседехь) Iуьллучу, историно «Эдем» олуш хиллачу махкара, баьхкина хила беза и прашумарш. Церан махкан, аганан дазо хилла, Урмийа Iомо, Каспин хIордо, Аракс хино, «гуттин», «луллабан» лаьмнашкара, Каспина йистехь, къилбехьа лаьттачу кхузаманан «Эльбрус» ломана тIекхаччалца. И кIошта хила таралуш ю, прашумаройн адам кхолладелла ага.
Дукхазза, хIордан сиз айъадалар нисделла, «Iаьржачу хIордан» Iам хIоьттиначу майданахь («КерлаIаьржахIордан трансгресси») а. Цуьнан юьхьиг йолаялар нисделла, ширачу оьмаран 5-эзар шерашна гергахь, уггар лекха айъадалар, ширачу оьмаран 2-гIа эзар шераш юкъахь а долуш.
  «Каспийн хIорд» кхоьллина Iам чIогIа лахбеллачул тIаьхьа, ширачу оьмаран ворхI эзар шерашна гергахь, долало, юха айъадала цу хIордан сиз. ТIаьххьара пхи эзар шарахь, Малхбузен Европан ландшафташ тIехь хуьлу, антропогенан, чIогIа Iаткъар хаало. Цуьнца цхьаьна болало, климат шелъяларан мур а. И тайпа бахьана, меттиган тIехуленан (гIазкх. маьIна, «ландшафт») амат, куц, хатI ца хуьйцуш Iийна дац – къилбседехьара хьуьнан дазо юхадолу, къилбехьа кхоьу уьшалш совйолуш. Ткъа Кавказехь, цуьнца цхьатерра къилбехьа боьду некъ а дIакъовлало, лаьмнин когашкара кIошти бен ца юьсуш.
Хетарехь цу муьрехь, праиндоевропейцин расан цхьана декъо кхалхар диначух тера ду, Волган кIоштара кхин дIа а Малхбале. Ткъа вукха декъо (Волган эстуарий /шорделла хин хикхоче/ хуьлачу муьрехь), Балканан кIоште некъ а беш. Цул тIаьхьа, Анатолин ахгIайре а кхочура ю, цу декъан онда кийсакаш.
  Тидаме эца деза, Iилман тIегIанца нисдина бакъдерг а. Иза, хила таралуш дерг ду Тигр, Ефратан атагIашкахь тIеболачу хIордан майдано, Нухьан халкъе бала кховдош и хиш дестачу муьрехь, цIеххьана, хин бухара чоргIе ятIаро кхоьллина, тIех инзаре Iаткъам бина хилам (гIазкх. маьIна, «потоп») иза хилар.
  Хетарехь, и тайпа Iаламан-климатан хиламаш Къилбседехь а, Къилбахь а кхоллабелча, адамин юкъаралашка кхарстарш дойту бахьанаш а кхоллало: Кавказан кIоштара шина адаман тулгIено (шумарш, хурриташ) кхарстарш до Къилбседа Месопотами а (хурри), Къилб Месопотами а (шумар); Африкара, Хьалхарачу Ази кхарстар до африо-симитин расан декъо - аккадаша; Балканехула, «Анатолин ахгIайре» тIе, индоевропейцин ваьрраш догIу - протохеттиш; кхаа Iоман кIоштара (Ван-Севан-Урмийа) шираллехь дIабахначу «праарин» цхьа дакъа, Кавказ-Загросс кIоште юхадогIу – уьш бу, гIарабевра болчу «прагиксосан» («Gi-Ka-Hasug», «Жи-Ка – Ха-Саг»/«-хьовсург»; жалелорхой – «гиксосан Барт») дакъа а, Биайнилин (Ба-ийна-эли) юкъаралла кхуллара йолчу кхаа этнодекъан, цхьа дакъа а. Иштта, цу «праарин» шолгIа декъо, «Инд» хин атагIе а, кхарстарца Iаткъам (экспанси) биначух тера ду.

С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 5-ГIА КИЙСАК

erzu — Fri, 25 May 2018 15:42:36 GMT

.
  Цу Кавказан йистера, Загросс лаьмнашкахула, «Дияла» хи тIекхаччалца охьа а еъна, «Тигр» хин гечоне йоьссина хила еза прашумаран и макротоба а. И адам меттахадакхха хIоьттина бахьана, лакхахь ма-аллара, хила тарало Iаламан хиламашца, хийцамашца доьзна.
  «Анатолехь» даьхна «хатта» халкъ хийцадаларан бахьана а, цу Iаламан хиламашца дуоза деза моьтту суна. Дуьххьара и макрохалкъ (хатта) хилла ши дакъа долуш: аренхой – «хатта»; ламарой – «каска». Билгалдаьллачех ду, кхузаманан «абхазо-адыган» халкъаш (малхбузен къилбседакавказхой) кхоллина прадай, и «каскаш» хилар. Аренхой хилла «хатташ», юьхь йоцуш дIабоху тIедеъначу расо шех тардар (ассимиляци) бахьана долуш. Царех хуьлу чIаьнкъадирзина халкъ «хетти».
  «Нухьалан мур» («хидестале хилла мур», гIазкх. маьIна, «допотопный период»), кIезгачу барамехь, ш.оь. 4700-3000 шераша чулаьцна оьмар ю. Иза чекхйолу, ширачу оьмаран 3000 (± 50-100 шш) шерашна гергахь, исторехь, «всемирный потоп» аьлла билгалдаьлла хидестар хилча. Цу хидестаро хIаллакдо, атагIой хилла «нухьалан (нухьиташ) халкъ» а, церан дехийлаш а.
  Цу махкахь тIаьхьие кхион а, латтана, Iаламна бина Iаткъам меттабан а эшна цхьа хан. Цу хенан мур хила беза, хетарехь долчу, ширачу оьмаран 3000-2900 (± 50-100 шо) шерашна юкъахь.
  Нухьал-шумаран динца йоьзначу оьмарна бевзина муьраш бу: «Алалун оьмар» (ХIал-Эла /цхьаъ Дела/ лору мур) 4700-3800 ш.оь.шш; «Анан оьмар» 3800-2900 ш.оь.шш; «Энлилан оьмар» 2900-2000/1900 ш.оь.шш.
  Ш.оь. 4700-3000 шераша кхоьллиначу хенан гура юкъахь билгалйаьлла зама вай лара еза, цхьана, нухьалан халкъаца зIе йолуш. Шумаран халкъан оьмаран хан ю, хетарехь 2900-2000/1900 ш.оь.шерашна юкъахь. Цу, цхьа генетически орам болчу шина халкъо (нухьал-элламан праадам) кхиийначех ю «Обейдан культура» («Эль-Обейд»; Убейд; ш.оь. VI-гIа эзар шаран чеккхе, 4-гIа эзар шаран юьхь), иштта «Джемдет-Наср» а, «Урук» а культураш.
  б). Дукхаделин текъам-дин тIеэцначу Къилб Месопотамехь, цуьнца цхьатерра, юкъадолу (ш.оь. 34-33-гIа бIешерашкахь) йозанан аматаш. Церан бух тIехь, тIаьхьо, шумарша зайл-йоза кхиийна. И йоза, еттанчу экъанаш тIедаккхар бахьана долуш, кхузаманан адаман аьтто баьлла и ширалла йовза.
в). Ширачу оьмаран V-IV эзар шерашкахь, Къилбседа Кавказе дIадахна «кавказ-загроссхойн дакъа» - прахурриташ. «Майкопан культура» (ш.оь. IV-гIа эзар шераш чекхдовлуш, III-гIа эзар шераш юккъедовлачу муьрехь) кхоьллина долу и ваьрраш, «Iаьржа хIорда» йистехула, «ТIехьарачу Кавказе» а, Хьалхарачу Азе а юхадоьрзу прашумаройх дасделла лаьмнаш а, Нухьал халкъах йисна «Шина хин юкъ» (гIазкх. маьIна, «Междуречье») а дIалаца. Иштта цаьрца цхьана ала мегара долуш, Балканера протохеттин ваьрраш а (уьш, цу муьрехь бац, цхьаа юкъ йолуш хатташца), Анатоли догIу.
Хидестаро Iаткъам бина, гIелдина бухара автохтонан ваьррашна, Невр Месопотамехь а, Сийри-Анатолехь а, мелла а тардар до индоевропейцин расо – протохетти. Ткъа ламанхой болу «праурарташ», «гутти», «луллаба», «касситаш» даима баьхна бу лаьмнашкахь, и «элламхой» санна. Церан дахарна, хидестаро Iаткъам бинехь а, боллу ламарой хIаллакбина бохург, теша йиш йоцург ду. И чурхе, тIаьхьо дийцаре юьллура ю вай.
  г). «Хатташна» («ха-тIе»; гIазкх. маьIна, «стража на /горе/»), «индоевропейцин» (лувийцин , неситин , палайцин ) хIуьно ассимиляци йича, хилла чIаьнкъа къам (хетти) иза делахь а, шайн культураца, ламасташца, васташца «хаттах», «хурритех» дисанарг шайца алсамо хиларна, гергара бу ала йиш йолуш хилла ду и «хеттин» чIаьнкъа халкъ. «Каскаш» олу ламанхой, лакхахь ма-аллара, цIена бисна «хатташ» («ха-тIе»; гIазкх. маьIна, «стража на /горе/») бу, «ширакавказхойх» болу автохтонаш. Билгалдаьлла, «абхазо-адыган» халкъаш (малхбузен къилбседакавказхой) кхуллура долу, прадай уьш хилар а.
  д). Цхьана, «ХIал-Элана» (ист. «Алалу», изза «ХIал-Да» - ламаройн вариантехь) хастам бечу «нухьалан» халкъана девзу, Цунах, накъост туху «цIу-дин», цIулла. Иза, цу махка деанарш, бухарчу халкъана марздинарш бу, Африкан гIайре тIера кху махка оьхуш, хIордаца махлелорхой хилла, «африо-симитин расан» векалш. Царна, шайн Iаткъам болу, къаьстина махбаран-экономикан яккъаш оьшуш хиларна, цхьа васт, цхьа дин, цхьа низам долу и мохк, и халкъ декъар, коьрта Iалашо хилла церан. Кхузара схьа оьмар йолуш ю, «Декъа – олалла де» олу, африо-симитин ойлано кхоьллина, цIенна церан орам болу и формула. «ХIал-Элана» накъостий беш, цу махкахь, суьртан хьесапехь, адамо цIу-дели кхуллу: «Ан», «Ки», «Энкида», «Нинкурсаг» и.кх.дIа а. Цу «ХIал- Элас» (цу заманчохь, АллахIан йоккху цIе иштта хилла), Нухьа-пайхамар вогIийту и галадаьлла «нухьитан халкъ» иймане дало. Шех накъостий тоьхна, уллера захалонаш деш лартIера даьлла, «нухьитан халкъ» хIаллакдо Дала.
ж). Цу оьмаран 3100-2900 (± 50-100 шо) шерашкахь, Кавказ лаьмнашкара деъначу адамо – «ширакавказхоша», «Шумар» аьлча евзура йолу, хьалхара, пачхьалкхан амат кхуллу.
  «Шумаран мур». Цу муьро чулоцу хан, сан екъна ю ялх декъе:
хьалхараниг - хьаьвхьера, нухьалех басбеллачу махка, Тигр хица, къилбехьа кхелхинчу халкъо, «бохаман тIаьхьие, цхьалхайоккху мур», йа «дахаран яккъаш юхакхуллу/юхаденйо мур» (3100-2900 ш.оь.шш. /± 50-100 шо);
шозлагIаниг - «шумаройн лехам – ойла, дин, бахам, Iедал, йоза» (2900-2750 ш.оь.шш./± 50-100 шш/ лаьцна юкъ);
кхозлагIаниг - «юьххьерапаччахьаллин (гIазкх. маьIна, «раннединастический период») хенан, хьалхара мур», (2750—2615 ш.оь.шш. юкъ);
йоьалгIаниг - «юьххьерапаччахьаллин (гIазкх. маьIна, «раннединастический период») хенан, шолгIа мур», (2615—2500 ш.оь.шш. лаьцна юкъ);
пхоьалгIаниг - «юьххьерапаччахьаллин (гIазкх. маьIна, «раннединастический период») хенан, кхозлагIа мур» а, (2500—2315 ш.оь.шш. лаьцна юкъ), симитин ваьрраш довзар а. Цу муьрехь, Къилб Месопотамина девзу африо-симитин макродаьзалан юккъера «аккадойн» («а-къа-дай»; гIазкх.м. «/они/есть отцы греха») ваьрраш а, массо тIегIехь церан хилла Iаткъам а;
ялхалгIаниг - «чеккхенан, чIаьнкъаллин мур» (2315-1900 ш.оь.шш. лаьцна юкъ). Нухьал-шумаройн йоза а, ша «шумаран культура» а, кхоччуш шайн долайоккху симиташа цу муьран чеккхенехь.
  Кхечу кIошташка даьржа кхиана и цIу-динан лазар, кхоччуш дIа ца даккхаделлачух тера ду Хьалхарачу Азин дегIа тIера, цу хидестаро, «нухьитан халкъ» хIаллакхдинехь а. Шумарша, шайн коьрта, «хIаваан делах», «Энлиль» олуш хилла. Цуьнан бахьана хила тарало, хидестаро лашкадаьккхина латта дакъадан хIаваъ, цу хIавао кхуллу мехаш эшарна.
з). Аравин ахгIайрена тIе сехьадолу «африо-симитин» даьлла лела ваьрраш, мел дукха хан лерича а, ш.оь. 28-27-гIа бIешерашкахь. Цу халкъо (прааккадаш) керла ницкъ лой, юха а даьржа цу Хьалхарачу Азин, къаьсттина, къилбехьарачу агIонгахь «цIулла» олу и ун, кхуллуш тIаьхьо, кхаа эзаре дIакхоччуш хира волу цIуй. И бахьана долуш, цу цIуйн цIарах, адамо шаьш шайна хIаллакдан доладо. «Ша-шех дажар» (гIазкх. маьIна, «самопожирание»), керлачу аматан таIзар хилла, цу АллахIан иза.
  «Гинчи-Гатын-Кале» культура (ш.оь.1700-1400 шш. Нахч-ДегIаста).
  «Каякента-Харачойн» культура (ш.оь.1300-900 шш. Нахч-ДегIаста).
  «Триалетан культура» (2200-1500 ш.оь.шш. ТIехьара Кавказ).
  «Колхидан а, Колхидо-Кобанан культура» (ш.оь.13-7 бIешераш; ш.оь.1200-400 шш. Малхбузера Гуьржеха, Нахчоьнан лаьмнин юкъ а, малхбузе а).
  «Дурдзукети» («дур-д-зу-ка-ти»; «Дур-дукъ-тIе»; ш.оь. 5-гIа бIешо – 2-гIачу бIешаран юьхь. Гуьржехан лаьмнаш. Къилбседа Кавказан лаьмнин юкъ. Нахчичоь).
  «Ал-Банан культура» (Шира-ал-Бан) , (ш.оь.300-гIа шо - к.оь. 396-гIа шо. ТIехьара Кавказ, Нахч-ДегIаста).
  «Ван/свиеда/-Алан-Асан барт» (ш.оь. II-гIа бIешераш – к.оь. I-ра бIешаран чеккхе. Къилбседа Кавказ. Донан кIошта. Протоскандинаваш).
  «Аланан оьмар, культура» (ш.оь. 65 – к.оь. 1239 шш; Iаьржа хIордан йист а, «Меотин культура» а юкъара яккхича юьсу, Каспи хIорде кхаччалца йолу Къилбседа Кавказ) кхиаран мур, кхаа декъе бекъана бу сан:
а). Аран-Ван-Аланан хьалхара дахар (ш.оь. 65-гIа шо – к.оь. IV-гIа бIешо. ТIехьара Кавказ. Къилбседа Кавказ).
б). «Аланан юккъера дахар» (к.оь.IV-VIII-гIа бIешераш. Къилбседа Кавказ).
в). «Аланин пачхьалкх», чаккхе (к.оь. 9-гIа бIешаран чеккхе - 1239-гIа шш. Къилбседа Кавказ).

2-гIа жамI:  Кавказ-Загросс лаьмнин къепехь дебна адам (иза ду, «ширакавказхойн раса») дIасхьадаьржаш, ширадахаран культураш («Халафан», «Убайдан», «Урукан»*, «Лайлатепен», «Майкопан»*, «Самарран»*, «Хассунан»*, «Шулавери-Шому», «Кура-Араксан»*, «Миноян»*) кхуллуш Кавказехь, Къилбседа Кавказехь, Хьалхарачу Азехь, хьалхара зуьрет дуьненчохь кхоьллиначех ю, «ширакавказхойн» и онда этнотоба. «Хидестаран муьрал» хьалха деъначу масех бIешарна юкъахь, Нухьан халкъаца, юкъаметтигаш яхкина хилла, хIордаца махлелорхой болчу африо-симитин халкъан векалшца. «ХIал-Эла» (ист. «Алалу») олу, цхьаъ бен Дела воцучу «ширакавказхошна», цIу-дин (язычество) довзийтинарш а бу, и африо-симиташ. Вовшахкхетта ша-тайпа махбаран юкъараллаш (полисаш) яхкархьама, цхьа васт долу адам а, церан и васт а декъана цу африо-симиташа. Делахь а, гIашлелар долу «африо-симитин» этнотобанаш, хьалхараазин халкъана кхоччуш евзина зама ю, мел дукха а ширачу оьмаран, 27-24-гIачу бIешераш тIера схьайолу хан.

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

«Намо сапиенсах» лаьцна ойла.

Кхузаманан дуьненан Iилманан дай болчу а, керла кхоллалуш долчу хьалкъин хьалханчаш болчу а лоббисташа къобалдина, кхуллуш ду даима аьшпийн туьйранаш, бакъбоцчу бух тIехь кхоьллина истореш, харцахдаьхна тешаллаш, уьш ду бохуш «бакъдерш». Къаьсттина, кху тIаьхьарчу 300-500 шераш юкъахь, шайн жигаралла совъяккхина цара. Къепе далийна, глобализовать а дина адам ледар. Дуьххьара дуьйна аьшпех бух кхоьллина, бакъдерг харцхьадаьккхина, гуш лаьтташшехь харц доладаьхна цу «лоббистин мурдаша» кхечу халкъин, культурин сийлахьа-даккхий хIуманаш а. Адам кхоьллина а, адам кхолладелла а ага, цара дIанисдина Африкера Эфиопин лаьмнашкахь, цигара схьадаьлча санна нисдеш, хьалхара адаман тайпа, «Хамо сапиенс» (хьекъале адам) аьлла.
  Вай тидаме ца оьцу, Адам кхоьллина боху «Инжил мурдин» хан а (Адам кхоьллина, лакхара доза цара лоруш ду 5300 шо), цуьнан тIаьхьие (Намо сапиенсаш) кхоллаелла боху хенаш а. Дуьне кхоьллина хан а, цара дийцарехь лакхара, лахара доза долуш ю. Масала: 5969-3761 шераш юккъера дазо. (Антиохан Феофилас боху, дуьне кхоьллина 5969 шо хьалха, ткъа жуьгташа 3761 (иудейаша) шаре охьаяккхина и хан. 5872 шо ду, Инжилан 70 тидархоша, йа 70 гочдархоша хIоттийна терахь. Вайна хаьа, иза бакъ доцийла. Делахь а, ялх дийнахь Ша дуьне кхоьллина АллахIас бахарна, вайн гIийла кхетамо, Адам-пайхамаран хан а, 5969 шаре хьалайига тарало. И тIаьххьараниг (Адаман хан), нийса йюьй? Йанне а йац!!!
Дуьненан Iилмана вай тIетевжича гучадолург ду, кху тIаьхьарчу бIешарахь доьазза (40, 60, 100, 160 эзар шераш) хийцина хилар, шаьш, вай тешо кхоьллина цу «Хамо сапиенсан» хан.
  Материалистин а, Дарвинан а философиш кхоьллина ю, дуьненан адам, рогIерачу кхераме гIуллакхаш (авантюра) юкъакхосса, шаьш куьйгалла а деш. Тахана цара кечбеш бу, «демократин дахарна» бух кхуллура болу, «Инжило» къобалбеш бу боху юккъера кхетам - хийцар. ГIазкхашха «божье сын» олу цу тIера (Инжил) и кхетам а, хийца лерина цара «божьи дети» аьлла. Вайна дика девзу, ши эзар шо хьалха керста дин кхуллуш, «Iиса пайхамар, Делан кIант ву» аьлла, цара галадаьккхина адаман цхьа дакъа. Кхоъ эзар шо хьалха, цара адаме кховдабо «тхо, Дала хаьржиначех ду» боху кхетам а. Цулла, жимма хьалха цара дIакхайкхадо: Ибрахим пайхамар хилар шайх а, Ур-ГIалара а олий. Цуьнан дахаран оьмар шираеш, «Хьалхара, аморреян династин» оьмаре дIахьо цара, хьалхара цивилизаци къагийнарш, къагийначех шаьш хила. Цара дийцарехь, Адамний, Ибрахимний юкъахь ткъа да бен хилла вац. Цо чулоцу хан ю (20 х 35 шо=700 шо) 700 шо. Бакъ дуй иза? Данне а, аьттехьа а дац! Герз доцу бIаьргана а гуш ду, Инжилан цхьадолу ламаст хилар, цIенна кхолларан амал йолуш. КъурIанан деза аяташа (3-гIа суран, 71-гIа, 78-гIа аяташ), иза иштта хилар билгалдеш а ду.
Хетарехь, вай тергаме эцца Iен йиш йолуш дац, Инжилан цхьацца йолу компиляциш (бух таллаза, кхечо бина таллам шен цIарах дIаязбар, йа цу кепара болх), вай иштта хьекъале маьIна до ойланийн некъ а бу, тергамехь хила безаш. Амма, бакъ доллуш цхьаъ ду чIагIдан, иза, адам кхиарца йоьзна хронологи харцхьаяккхина хилар а, цуьнца цхьатерра, дерригдуьненан истори а.
  Бакъдерг, заа (хIуманин тешаллаш) а, цуьнан некъахо болчу ойланийн некъо (логика) а боху, хьалхара адаман дахаран хан, кIезгачу барамехь 1.75-1.8 млн шо долуш ю (Дманиси. Гуьржеха). Азыхан (Лаьмнин Карабах) схьаделларша а гойту, и барам хилар 450-250 эзар шераш чулоцуш. Иза иштта делахь, адам схьадаьлла ага Африкехь дац, Азихь ду, кхин а нисса аьлча, Кавказ-Загроссан лаьмнин къепехь. Кхин а нийсаниг хира ду аьлла хета суна, цу адаман и ага, Къилб-Кавказан кIоштахь нисдича, цуьнца цхьатерра кхуьуш хила таралахь а, кхин зуьретан кIошташ а. И тайпа хила тарало кIошташ, цкъачунна дуьненна евзуш яц, Атлантидах лаьцна дуьйцу туьйранаш ца лерича. Керла схьаделларша ширалле теттиначу хено тIедожадо континенташ екъалучу, лаьмнаш кхоллалучу оьмаре вайн ойла кховдор. Цига кхевдиначу ойлано къобалдо, лакхахь хьахийна, «хамо-сапиенсан» адам кхиош йолу ага-пхьалгIанаш масех хилла бохург.
  Сан хьесапехь, уьш хила тарало 6-7 («Кавказ-Загроссан лаьмнин къеп», «Малхбалеафриканан лаьмнаш», «Пиренейан лаьмнаш», «Балканан лаьмнин къеп», «Урал», «Сино-Тибетан лаьмнин къеп», «Америка»). И санна дерг дийца, вай хийца беза лард кхоьллина баххаш, дуьне довзарца болчу вайн кхетамехь мукъне а. Вай кхетта хила деза, «Адаман оьмарна» луш йолу 5-6 эзар шо, иза, туьйранца йоьзна хан а, тилабелла энжеде (гIазкх.аьл., «грубый») адамин кхетам а хилар. Кхузахь, данне а догIуш дац дийца, «тхо ду хьалхараниш», йа «Дала хаьржинарш» боху, цхьацца долчу этносин, расан деса хабарш. Суна хетарехь, вай кIезга тергалдан деза, готта Iалашо йолучеран и харцлер, кхоьллина гIурт. Иза лара еза, и гIурт кхоьллиначеран проблема (проблема – шуьйрачу маьIне диллича, теорица а, практикаца а доьзна чолхе хаттар ду иза талла а, кхочушдан а деза). Цу гIурта тIехь кхоьллинчу историно, доллу адаман дахарна еш ерг новкъарло ю. Вай, церан и герз тергалдан дезаш дац.

  ДуьнентIехь кхолладелла, кIезгачу барамехь пхиъ макрораса: «кавказо-азиатан», «африо-симитин», «монгола-китай-австалийцин» («Тийна Iапказан»/Тихоокеанский/, вуьшта аьлча, Камчатки тIера Австрале кхаччалца долу «малхбален Iад»), «американ», уггаре къона лору «индоевропейцин» а.
  «Американ раса» хила тарало, кхин цу Мисаран зуьретал къона йоцуш. Адамна хьалха лаьтта, керла къайленаш схьаеллар, къаьсттина климатан, геологин кIошташца доьзна, дуьне кхиаран Iилмаш Iамош. Кхузаманан историн тешаллаша, адаман ойланийн некъо, меттиг юьтуш яц авантюристашна, бакъдерг харцхьадаккхархошна.
  Лакхахь дийциначунна тIетевжаш вай дийра ду хьалхара жамIаш. Теша йиш юьй Инжалах? И ала мел хала делахь а, яц! ХIунда аьлча, дуьненчохь дисна ца хилар бакъдолу и Яздар. Теша йиш юьй вайн цхьацца долчу хьадисах а (ас дуьйцурш кIезгабакъдолу хьадисаш ду), цу Инжилан бух тIе тевжина диначу гочдаршна (тафсир)? Аса боху, дац! Ца хиларна кху дуьнентIехь, КъурIан а, зайл-йозанан экъанаш а йоцурш (дукха хьолехь, нийса гочъеш яцахь а), майрра тIетовжа томехьа долу, яздина тешаллаш. Шина тайпана и тешаллаш, хIинца а шен кIоргехь къайленаш а, кхин маьIнаш долуш а ду, къийсадаларшца йоьзна майда кхолла томехьа. Масала, Нухь пайхамаран кIентийн цIераш (Сим, Хам, Яфет) КъурIана тIехь хьахош яц, кIентий хьахьабахь а. И цIераш ца хилча, ала йиш юьй вайн Сим кIентан тIаьхьиенах доладелла симитин га бохург? Дац! Бакъду, кхин халкъаш кхолладелла цуьнан кIентех, амма ца кхолладелла Африкера симитин раса-м. Иштта делахь, Африка, шена юкъахь Кавказ йолу Ази а, уллера гергарло доцу кIошташ ю, кIезгачу барамехь кху ахмиллион шарахь кхолладеллачех хIетте а. Изза хан ю ца алахь а, «ширакавказхошна» уллера га ду ала йиш йолуш дац вай, индоевропейцин расан декъах а, иза делахь а, цхьана гIадан IаддаргIан га.
  Муьлхха а бакъдерг хуьлу, шиъ кхеталу дийцар долуш – динца а, дуьненан Iилмица а, и шеа, сан кхетамехь цхьа Iилма делахь а. Амма, цу цхьана бакъдолучух дина ши дакъа, цхьаьнацадар хира долуш, биллам бу шина дийцаре биллина. Вуьшта аьлча, шиъ бакъдерг ду кхоьллина: цхьаъ – динан, юьхьйоцчу ойланца а, шолгIаниг – билггалйолу хIуманца а. Ткъа вайн декхар ду, куьйга кхоьллина и дуьхь-дуьхьала латтор дайъа, ойланийн некъаца цхьаьнадогIуш нисдеш дуьххьара дуьйна, йа кху тIаьхьарчу масех миллион шарахь.

  Дала Адамах, Хьавах дебийна и адам, шен говзаллин кхетамца а, дахарца а, дуьххьара, дийнатан дахарна тIех генадаьлла доцуш хиллехь (ца лерича, цунна Iемина /Iамийна/ хIуманин цIераш), ира тIулгех, дечигах бина къинхьегаман гIирсаш а, цIе а лело цунна Iемича, кхузаманан Iилманчаша «Homo sapiens» олу, говзалла карайирзина адам хуьлу цунах. Историн дахарехь яккхийра гIулчаш йохуш, таханалерачу дийне схьакхаьчначу цу «Homo sapiensаn» оьмар, кIезгачу барамехь ахмиллион шераш тIера йолалуш хила еза. Ца еза, вайга (адаме) кхийдочу 35 а, йа 160 эзар шераш тIера йолалуш-ам.
ТIаьхьарчу хенахь дина схьаделларша гайтарехь, и оьмар, шина миллионан ширалле дIататта езий те аьлла, ойла а кхоллало. Бакъду, кхул тIаьхьа Iилманан цIарах къамел дан вай гIерташ делахь, и оьмар, кIезгачу барамехь кхобIе эзар шаре кхачо еза. Цу хенал хьалха, ладаме хиллачу дахаран тешаллаш карийна ца хиларна, «адаман ага ду» бохучу Эфиопин махкахь (Африка) а.
  Амма, «и тайпа адам дуьххьара Эфиопехь долчу лаьмнашкахь кхиана а, дуьненчохь цигара дIасхьадаьржина а ду» боху кхетам бу, «жуьгташа» тахана чIагIбан гIертош берг а, цара, дуьнене кхийдориг а. Соьга хаьттича, иза нийса дац. Иза, вайга кховдийна харц некъ бу. ХIунда? Цкъа делахь, адаман тобанаш ехаш хилла меттигаш, лаьмнашкахь хилла ю дукха хьолахь, къаьсттина, цу лаьмнин къилб агIонашкахь дахар а долуш. ТIепингаша, довха хиша (гейзераш) аьтто болу мискъал-климат (микроклимат) латтош а, кегийра акхарой, тIиэн хатте (рельефан пояс) хьаьжжина даа ораматаш долуш и лаьмнаш хиларна а, цу меттигашкахь даха хууш хилла, шен говзаллин кхетамца генадаьлла доцу шира адам. И тайпа меттигаш хилла Кавказан, Европан, Юккъерачу Азин, Хьалхарачу Азин, Эфиопин, Индо-китаян лаьмнашкахь. Эфиопин лаьмнашка диллича, гIолехьа дацахь ледара ца хилла Кавказера, Юккъерачу, йа Хьалхарачу Азин жилIалам. И жилIалам аьхана долчохь, адаман дебар а хилла дика. Алсама адам дебча, лаьмнаш дита дезаш хилла цу адаман цхьа дакъа. Цу адамна дуьсуш дерг, аренан керла мохк лахар а, цу мехкан Iаламе хьаьжжина дахар кхоллар а хилла. Цу махкахь ша дахар кхолларе хьаьжжина бен, болар а ца до цо дIасхьадаьржаш. Вай дицдан йиш яц, акхаройн васт. Иза ду, ша доладеш болчу махка тIе, кхин экха ца долийтуш, мостагIаллин амал цуьнан хиларца дуьйзина. Шира адам, иштта вайн шира дай а кхин цу акхаройн амална генабевлла боцуш, и тайпа инстинктаца (дегахьехам) доза долуш йолуш хилар, шеконе эца йиш йолуш дац вай.
  Доцца аьлча, дуьххьара, дуьне ма-дду дIасхьадаржа дезаш дерг Хьалхарачу Азира а, Кавказера а адам хилла. ХIунда? Цкъа делахь, Хьалхарачу Азира жилIалам Африкан континенте диллича ниIмате хиларна а, шолгIа делахь, 15-12 эзар шо хьалха хин кема хIун ю хууш доцу Эфиопин адам, Европе кхочуш бан беза некъ, хIорда тIехула, йа цу Кавказехула бен ца хиларна а. Цара ма-бохху хилча а, «экхан инстинкт дIаялаза долу адам» хIаллакдеш бен, цу махкахула тIехдала йиш йолуш хилла дац «Hamo sapiensан» адам. Ткъа и тайпа «глобални къийсам, вайн шира дайша латтийна» бохург, данне а доцург а, цхьаццанашна хуьлийла луург а ду. Цундела вайн, шеко йоцуш ала йиш ю, «африо-симитин» орамах долу «Hamo sapiensan» и халкъ, дерригдуьненчохь дIасхьадаьржина дац, мел кIезга а, кху тIаьхьарчу 12 эзар шаре кхаччалца хIетте а. Кхин а, и оьмар гергаозош аса эра дара, симитин халкъаш Хьалхарачу Азехь даьржина хан, мел дукха а 5-6 эзар шо бен хира яц, шира оьмарца цхьаьна. Иза гучадера ду, комплексни таллар дича архиологина а, кхин тайпа долу тешаллаш хьесапе оьцуш листича, теллича а.
Европан лаьмнашкахь кхианарг, цу Европехь дIасхьадаьржина. Кавказехь кхианарг «Ши хин юкъ» олучу Месопотамехь, Жимачу Азехь, Кавказ /Арарат/-Загроссан лаьмнашна гергахь а, тIаьхьо Къилбседа Кавказехь а дIасхьадаьржина. Индо-китаян лаьмнашкара адам «Янцзи», «Инд», церан могIара долчу даккхийра хишца, иштта Генара Малхбалехь а, Къилбседа Америкехь а даха хиана. Эфиопера дIасхьадаьржиначу адамо кхоьллинехь, «Нил хица долу зуьрет кхоьллина» ала йиш йолуш ду вай. Делахь а, шаьш «жуьгташа» иза тIе ца дуьту. И зуьрет кхоьллинарш, шаьш а доцуш «хамиташ» хиларна, хила а мега иза. Доцца аьлча, кхузаманан адам шех хуьлуш, шайн кхетам а, аматаш а хуьйцуш долу и шира адам, шайн-шайн, гIазкхашха аьлча, «ареал обитания» олучу меттигашкахь кхиана ду, Адаман кIезга йолу тIаьхьиенаш, дуьненан еа маьIIе дIасхьаяхначул тIаьхьа. Цара хаьржина дехийлан меттигаш, шеко а йоцуш лаьмнаш хилла.
  ХIун бахьана хилла цара и лаьмнаш харжар? Уггаре а хьалха кхерамазалла, шолгIа, даа рицкъ хиларна. Цу ширачу заманан лаьмнаш, къаьсттина цуьнан экваторехьа йолу агIонашкара маьIданаш хьоле хилла, шайн басешкахь кхуьуш хьаннаш а, цу хьаннашкахь дукха акхарой а, олхазарш а долуш. Адамана дахар кхолла, аьхана мохк хилла и тайпа меттигаш. Лекхачу лаьмнашкахь черчий, лу, хьех, хьехаран лоьмаш, иштта кхин долу кегийра акхарой хилла. Ломахь таллар дан а, шен кхерамазалла ларо а атта ду, лахенгара еса аренашкахьчулла. Дуьненчохь адам кIезга хиларна, ламнашкара талларо хуьлийту рицкъ а, даарца доьзна хьашташ кхочушдан тоамехь хилла. Делахь а, адам дебаш ду. Дебначу адаман декъана тIедужуш ду, шайна, кхечу меттехь керла дехийла кхоллар.
  И шайн лаьмнаш дуьтуш, уьш дIасхьадала доладелла хан, боккхачу барамехь цхьа бIе эзар шерашна гергахь бен а хилла яц. Делахь а, цхьа юьхьиг йоцуш, Дала кхоьллина дуьненан цхьаа хIума хила йиш йоцун дела, шех адам хира долу Адам-пайхамар а, дебна цуьнан тIаьхьиенаш а, цхьана меттера дIасхьайовлар, барам боцу генара хаттар ду.
  Делахь а, КъурIанан масех сура а, церан аяташ а дало лаьа суна, лакхахь айса хьахийначу гипотизано билгалйоккху хан а, зама а мел дукха, цхьа-ши миллион шо хан йолу геналла бен ца хилар билгалдоккхуш. Цул хьалха хилла хенан мур, Iорабаккхар тIехь со охIла вац. Мелла а, сайн кхетаме хьаьжжина жамI дан гIуртара-м ву со, КъурIанан тешалашна тIетевжина.
  КъурIанан шолгIа суран, 117-гIачу аято боху: «Иза ву, тамашена стигланаш а, лáттá а кхоьллинарг …» (2-гIа сурат Альбакъара /Етт/, 117-гIа аят).
ДоьалгIачу суран, хьалхарачу аято боху: «ХIай /нáх/ адамаш!* Кхéра шайн Дéлах, Шá шу цхьана /Áдаман/ дéгIах кхоьллинчу, цунах /цуьнан пIенданах/ цуьнан зуда /Хьава/ кхоьллинчу, цаьршиннах дуккхá бóжарий а, зударий а /кхоьллина уьш дуьнé мел ду/ бáржийначу...» (Аннисáъ /Зударий/ олу 4-гIа сура, 1-ра аят). 7-гIа суратан, 168-гIачу аято боху: «Оха, уьш бийкъара, лаьтта тIехь умматаш (юкъараллаш) деш. Царех бара дика берш, царех бара уьш боцурш а. …» (7-гIа сурат, 168-гIа аят).
10-гIа суратан, 19-гIачу аято боху: «Адамаш дацара цхьа умматти бен (юкъаралла), уьш декъаделира (барт боьхна). Хьан Делера дош хьалхадаьлла ца хиллехьара, царна юкъахь кхел йийра ма яра, уьш бекъабеллачу хIуманна тIехь» (10-гIа сурат, 19-гIа аят).
  Лулара Африкан, Индин литосферан ши пилта, «ЦIенхIордан» рифта йолчохь, меллаша дIасхьайоьдуш ю боху, шарачохь, цхьа-ши сантиметра генайолуш. И бахьана долуш, цу хIордан куьзга доккха хуьлуш, гонахьара латтанаш хин буха дахна. Цхьана хенахь, кхузаманан «Баб-эль-Мандебан» хидоькъе йолчохь хилла латтан тIехуле, цу ширачу заманчохь хин буха дахначух тера ду, «Аденан чуIанохула» «Индин Iапказан» хи цу палеоIоманна чухьодуш. Тахана, цу «ЦIен хIордан» шоралла 200-350 км тIехйолуш яц. «Баб-эль-Мандебан» хидоькъехь а ю 26.6 км готта.
  Iилманчаш дийцарехь, цхьа миллион шара юккъехь Африкан, Аравин бердаш дIасхьадевра ду 50-70 км («ЦIен хIордан» шоралла хира ю къилбседехьа 165 а йолуш, къилбехьа 500 сов км). Нагахь санна, Iилманчин и хьесап нийса делахь, 4.7 эзар шо хьалха и хидоькъе мелла а готта хилла, цуьнан гомхалла йолу дакъа, хетарехь, Крымера «Сиваш» олу меттиг санна а йолуш. Цу меттигехула, Хьалхара Азин латта тIе сехьадаьлла ду, ала йиш ю вайн и африо-семитин расан орамах долу адам. Амма, лоббист-Iилманчин туьйранин баххаш тIе а ца тийжаш, симиташ сехьабевлла хан, бурамаш юкъадевллачу хенаца вай нисъяхь, иза бакъдерг хира ду. Ткъа иза, маца хила тарало? Шеко а йоцуш, Месопотамехь хидестар хиллачул тIаьхьа. Цу хенал хьалха хила таралора иза, цу хидестаро хIаллак ца динехьара хин кеманаш, и кеманаш лело говзалла йолу адам, хи тIехь леларца доьзна Iилма хIаллак ца хиллехьара. Цундела, цхьаа къамел хила йиш яц, IV-гIачу эзар ш.оь.шерашкахь, Хьалхара Азина, симитин лаьттахула лела адам девзина бохучунна гонахьа. «ЦIен хIордан», малхбалерачу бердаца долу лаьмнин дукъ доцург, йоллу Аравин ахгIайре, хин бухаяхна хила а тарало, цуьнан аренгара шера латта тIехь гIум тосуш.
  Цу АллахIан сураша а, церан аяташа а гойту, дуьххьара кхоьллинарш стигланаш а, латтанаш а хилар. Цул тIаьхьа, вайн латта тIехь «Адам» (А-да-Ма) цIе йолу адам а кхоьллина, шолгIа кхоьллина хилла, цунах ялла сте - «Хьа-ва». Уьш ду хьалхара адамаш. И адамаш деба доладелча, царех кхоьллина юкъаралла хилла, цхьана АллахIана (ХIал-Эла, ХIалалу, ист. «Алалу»*) хастамбар а, тешар а долуш. Цу юкъараллин барт а боьхна, уьш дуьне ма-дду дIасхьакхиссар а билгалдолу вайна, цу аяташна тIетевжина маьIна дича. Тахана къастийна дац и Адам-пайхамар кхоьллина меттиг а, цуьнан тIаьхьиенаш дебча, уьш дIасхьакхиссале, хьалхара юкъаралла яхна меттиг а. «Кхузахь хилла бу и хилам» ала йиш йолу, бакъдерг дац вайна девзаш. Бакъду, шеко-м ю вайн, «Кавказан кIошта-м ца хилла те и меттиг?» аьлла кхоллалучу ойланца юьйзина.
  Ши миллион ца-кхоччуш хан йолу адаман тюта а, кхин йолу дIаьIахкаш а ю Кавказан кIоштахь (Гуьржийн мохк) карийна. «Азыхан» хьеха чохь а карийна, кхобIе эзар шо долу адаман мочхал а, дахаран туп а. Цундела ю, и тайпа йолу ойла, вайн кхоллаяла йиш. Ткъа Инжил тIехь дуьйцучух цхьацца дерг, шеконе эца йиш а ю вайн. ХIунда аьлча, цу тIехь дукха хIуманаш, хенан йохаллица, адамо ша хийцар бахьана долуш.
  Дуьнанчохь, кхаа вешех адам дебна бохург а, шеконе оьцу аса. ХIунда? Цкъа делахь, АллахIа боху: «дуьне ма-дду, Ша дIасхьакхиссина адамин юкъараллаш».
  Дуьненчохь хидестар а, локальни агIо йолуш хилла ду. ХIаллакдинарг, Нухь-пайхIамар шех схьаваьлла, цуьнан халкъ (юкъаралла) бен дац. Бакъду, нуьхьалан халкъ доцург а, цу бохамо лаьцначух тера ду кхин а халкъаш. Масала: Индин ахгIайренан а, Африка континентан малхбален йистера адмаш а. Ткъа вукха, дуьне ма-дду дIасхьадаьлла хиллачу халкъах хIун хилла?
  Пхи эзар шо сов хьалха, хилла хидестаран хилам вай къобалбеш белахь, ши миллион шо хан йолу гуьржийн махкара тюта а, «Азыхан» хьеха чохь карийна кхобIе эзар шо долу адаман даьIахк а вайна тешаллаш а делахь, бакъдолуш вайн ала йиш ю, Везачу АллахIа, дуьненчохь деха массо а адам хIаллакдина ца хилар. «Нуьхьалан муьрехь» а, цхьа дакъи бен хIаллакдина дац. «Адам», адмаш кхоьллина, кхолладелла зама вайна евзуш а, евзура йолуш а йац.
  Инжил тIехь дуьйцу, Нухь-пайхамаран кхаа кIантах хилла боху адаман кхо га, (кхоъ адаман макрораса /доьзал/), хидестарца билгалйаьллачу хенал хьалха а, цул тIаьхьа а, шен-шен дахаран кIошта йолуш даьхна ду. Уьш ю: Африкан континент, Малхбален агIонгара «Юкъара Азии» олу кIошта, иштта «Кавказ-Арарат-Загроссан» кIошта а, шеца юьйзина Юххера Малхбале а йолуш. Цу кхаанах, тIаьххьара хьахийначу кIоштахь хилла бу, и хидестаран бохам а. Цигахь а, дерриге халкъ хIаллак ца дина АллахIас. Цул совнаха, Нухь-пайхIамаран доьзал а, иштта пайхIамарш а дийна битина, царех юхадебош церан тIаьхьиенаш. И сан тешалла бакъдеш долу, аяташ дало лаьа суна.
23-гIачу суран, 23-гIачу аято боху: «Бакъдолуш, Оха Нухь вахийтара цуьнан (шен) халкъ долчу…» (23-гIа сура, 23-гIа аят). Ткъа 32-гIачу аято а боху: «Оха вахийтира уьш болчу, царех шайх волу элча…» (23-гIа сура, 32-гIа аят). 23-гIачу суран, 31-гIачу аято а боху: «Царна тIаьххье Ша керла тIаьхьие кхоьллира» (23-гIа сура, 31-гIа аят). АллахIас ца боху: «…Ша, юкъаралла кхоьллира», Цо боху: «тIаьхьие кхоьллира». Ткъа уьш, «шумарш» бу, Нухь-пайхIамаран доьзалан тIаьхьиенах долу, йа цуьнца генетикан уллера гергарло долу кавказхойн дакъа. Ткъа вуьш ерш (тIаьхьиенаш) хила еза, «хьалхара нухьитин» хенара оьмар йолу «ширакавказхойн расан» юкъараллаш (хурриташ, нахи-хурри, ари, «хана-субарташ», элламаш, гутти, каскаш, касситаш, нах-урартуой, манаш, ишт.кх.дIа) а, цкъа, «индоевропейцин мотт» буьйцачу расах дIауьйра йолу тобанаш а (масала, «хатташ»). И некъ вайга бойтург яра империш а, цу империна бохкабеллачу Iеламчаш-Iилманчаша бакъдерг хьулдеш, вайн кхетаме харц тешалла диллар а.
  Инжил тIехь вуьйцачу «Нухь-пайхамаран кхаа кIантах», «кхаа вешех дебна ду, дуьненчуьра доллу адам» боху кхетамца, вайн ойла юьйзина хиларан бахьана ду, АллахIас, Ша диссийначу деза тептарех тешалаш бахарна. Делахь а, вайна хаа дезаш ду, кхин цхьа АллахIан дош: «ХIай китаб (Деза Яздар) охIал! Бакъдерг хIунда эдо аша харц долучуьнца? Бакъдерг шаьш хьула а деш, шаьш хууш а доллушшехь» (3-гIа сура, 71-гIа аят).
«Боккъалла а царех ю тоба, шайн маттаца Деза Яздарш (Китаб) хуьйцуш берш, шуна моттадалийта и Яздарш бакъдерш ду. Цара баха а боху: «АллахIана гергара схьа ду». Уьш юьйцуш а бу АллахIана тIе харцо, шаьш боллушшехь хууш» (3-гIа сура, 78-гIа аят).
  Вай теша бакъдолчу тептарах (уьш хилла, Дала бахарна), амма ца теша, дуьненчохь тахана даржийначу харц тептарех. Цу юкъахь дац КъурIан. Делахь а, масаллина аьлла, аса дало тарало цу тептарш (Инжил, Забур, Товрат) тIера, теша томехь долу тешаллаш, вайна хетарг, бакъ долучуьнца дустачу, йа хаздечу меттехь.
  Кхаа вешин цIераш а йохуш, КъурIана тIехь къастийна ма дац, хидистиначул тIаьхьа дебна, дуьненчохь мел деха адам, цу вежарийн тIаьхьие ю бохург (масала – негроидаш, американой, китайцаш, кхин тайпа, дуткъий бIаьргаш долу адам). Нухь-пайхамаран хила томехь йолу тIаьхьиенаш ю «протошумаройн», «протохуррин», «протоэлламойн» халкъаш - гуттин, луллабан, касситин тайпанаш кхуллура долу, цхьанаораман генаш.
  Доцца аьлча, «Нухь-пайхамаран тIаьхьиенах хилла кхо га ду иза» бохург юхатоттуш: Дац! – олу аса «симиташ», «хамиташ» олу генаш-ам! Иштта, «кавказхой» юкъара дIакъастийча, буьсуш болу цхьаболу «яфеташ» а. Делахь а и «яфеташ», «ширакавказхой» хила таралуш бу, цхьана гIодан, IаддаргIа йолчу ган адамаш, Iаламата ширачу геналлехь дIасхьакъаьстина а долуш.
  Адам-пайхамаран хан юьцучу заманчохь, вайн чIагIдан йиш йолуш ду, «адам цхьа орам болуш ду» бохург. Амма, Нухь-пайхамаран зама хьахочу хенахь, «доллу кхузаманан адам, Нухь-пайхамаран тIаьхьие ю» бохург, иза Iаламата доккха гIалат а, бакъдоцург а ду.
  Кхузаманан Iилманчаша макродоьзалш хьахочу заманчохь, «яфетех ду» аьлла, цара хьахош долчу халкъаш юкъара цхьаболу «кавказхой», бакъдолуш Нухь-пайхамаран тIаьхьиенех бу. Генеологин Iилма зоьш, иза листа деза аьлла хета суна, цхьацца болчу макродоьзалах Iилманчин лаамехь тоьхна, цхьадолу халкъаш, шайн бакъйолчу тIегIане хIитто.

3-гIа жамI: «Теллиначу Iилмано» (наука), «Hamo sapiens» олу адам дац, кхузаманан адам шех хилларг а, «маьIданан стаг» нацкъара тоттуш кху дуьненчохь, Африкера дIасхьадаьржинарг а. Иза, готтаIалашо йолу симитин лоббин туьйра ду. Адам схьадаьлла ага а, цу Африкехь дац, Азихь ду, кхин а нисса аьлча, «Кавказ-Загроссан лаьмнин къепехь». Цхьа латта, цхьаъ долу адам къастийнарг бу АллахIан лаам а, геологи-Iаламан хиламаш а. Шеко йоцуш, адам кхиарца йоьзна кхузаманан хронологи харцхьаяккхина ю, цуьнца цхьатерра, дерригдуьненан истори а.
  Кху дуьненна тIехь, адаман дахаран гаьнгали хилла кIошташ, лакхахь ма-хьаххора масех бен яц – «Кавказ-Загроссан лаьмнин къепе», «Малхбалеафрикан лаьмнаш», «Сино-Тибетан лаьмнин къепе», йа «Индокитаян», иштта, царелла тIаьхьа кхиана «Европан», «Уралан», «Юккъера Азин», «Американ» лаьмнин дахарш а. ДуьнентIехь кхолладелла, кIезгачу барамехь пхиъ макрораса: «кавказо-азиатан», «африо-симитин», «монголо-китай-австалийцин» («Тийна Iапказан»/Тихоокеанский/, вуьшта аьлча, Камчатки тIера, Австрале кхаччалца долу «малхбален Iад»), «американ», уггаре къона лору «индоевропейцин» а.
  Цу меттигашкахь кхолладелла адаман цхьацца долу гаьнгалеш, кIезгачу барамехь, цхьаъ, йа цхьаъ ах миллион шераш долуш хила еза. Вуьш дерш, деса хабарш ду. Вайна ладаме ерг ю «Кавказ-Загроссан лаьмнин къепе». Уьш лара мегара дац къастош Кавказан, Загроссан лаьмнаш а, церан кийрахь даьхна хьалхара ваьрраш ша-ша а. И ши лам, вовшех къасто йиш йоцу цхьана къепан ши тIам а, «ширакавказхойн раса» кхолладелла юкъара ага а ду. Иштта и раса лара мегара дац, тIех шираллехь кхолладеллачу, Африкера, «хамо сапиенс» ду олучу адамах (африа-симиташ) а. И раса кхоллаелла, меттигерачу коьчалан бух тIехь – праадам (Iилмано «неандерталец», тIаьхьо «кроманьонец» олу адаман бух). И тайпа «хамо сапиенсан» адам кхиийна ага-пхьалгIанаш, дуьненна тIехь, кIезгачу барамехь ялх-ворхI хилла ю. ХIунда? Вайна ца хаарна Адам-пайхамар кхоьллина хан. И хан а хиларна, хетарехь шина миллион шаре дIагIуртуш.
  Вайна ладаме ерг, царех кхоъ ю - «Кавказ-Загроссан лаьмнин къепе», «Малхбален Африкан лаьмнаш», «Европа-Уралан хьакхадаларша» кхоьллина, юкъара ю ала мегара долу къепе а.

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 6-ГIА КИЙСАК

erzu — Fri, 25 May 2018 10:21:33 GMT

*[1] «ХIай нáх! ... » – Вайнеха матте дерзош, Къуръанан аяташ гочдархоша аьлла ду «нах», (сан хьесапехь) «адамаш» ала дезачохь. Цхьана агIора, цу шираллехь «нах» алар нийса нисделлехь а, кхузамано гочдечу кхетамца догIуш дац цу чудиллина и маьIна. «Нах» дешан метта «адамаш» аларца, аса тIедуьллу хийцар, Деза Яздар гочдечара, харцхьа даьккхина и маьIна.

«Меттан декъадалар»

«Нах-этнос» мичхьара бух болуш, мичхьара схьадаьлла адаман дакъа ду? Цу хаттарна жоп дала, дехар ду хьоьга сан дешархо, цкъа хьалха, кху «Меттан декъадалар» олучу сан «кеп №1» тергам беш хьесапдар, аса яздиначуьнца хьайна хуург, йа хиънарг тарадеш. Коьртаниг ду, доллу дуьнено къобалдеш тIеэцна хилар, «хидестар» (потоп) хиллачул тIаьхьа, адам дIасхьадаьржина меттиг, ага Кавказехь хилар. Ткъа аса сан ойла йовзийтуш къобалдийриг ду и дIасхьадаржар хилла хилар, и «хидестале» дикка хьалха дуьйна. Цкъачунна, цу хьалхарачуьнан хьокъехь историкаш цхьа ойла йолуш хиларна, тIех галаморзахалла йолуш дац ойланийн некъана (логика) а, архиологин тешаллашна а. Цунах лаьцна хийрачара аьлларг, вайна, жимачех дерг хета ца деза. «Хетарехь, вайнехан ваьрраш Кавказе даьхкина дац, ткъа цигахь кхолладелла ду, таханалерачулла шуьйра шорте чулоцуш. Ала мегара дерг ду, кIезгачу барамехь бархI эзар шо хьалха, цу меттехь хилла хилар, юкъара «протокавказхойн мотт». Цуьнан уггаре а нийса тIаьхьиенах болу кхузаманан «вайнах мотт» кхоъ га долуш бу – нахчийн, гIалгIайн, Гуьржехара цхьацца юьрташкахь бисна, «нах-орамах» болу бацбийцаш а».
  Иштта, гIалатениг ду, и Нохь пайхамар, доллу адаман да ву бохург а. КIезгачу барамехь шиъ масала ду сан дало: цхьаъ – доллу адаман да, Адам хилар; Нохь, «кIай (кавказхойн) расан шира да лоруш велахь, иза, можа, Iаьржа чкъор долчу расах ца хилар. Ткъа симитин орамах болу Iарбой, жуьгтий можа расан векалш хилар шеко йоцу бакъдерг ду. Иза иштта делахь, Нухьан тIаьхьиенах волу ИбрахIим пайхамар хуррит а, кавказхо а хилла, амма ца хилла Iарбо а, жуьгтий а, йа индоевропейцин орамах а.
  Кавказан къилбседехьара ерриге буц-аре чулоцуш, таханалера «Iаьндийн дукъ» тIера дIайолчу Нахчийчохь а, «Iаьржа хIордан» йист йоцуш, цу тIекхачале болчу махкахь а, иштта Кавказан лаьмнел дехьа баьхнарш а, шира исторехь вайн шира дай хилла. Палестина, Сийри (Шемаха, Сема-ха), Гуьржийчоь, Азербайджанан къилб а, малхбузен а агIонаш, тахана «эрмалой» тIехь беха мохк, Турцийн малхбалера «Сасунан лаьмнаш», иштта Иранера «Загросс лаьмнин» малхбузен агIо, Иракъан къилбседе (Къилбседа Месопотами) – уьш массо а, историн цу бехачу муьрехь вайн шира дайша «наха» а, вукха «кавказхоша» доладина латтанаш, кхиийна мехкаш а ду, цунах теша хала делахь а. Кавказан къилбседехьара ерриге буц-аре чулоцуш, таханалера «Iаьндийн дукъ» тIера дIайолчу Нахчийчохь а, «Iаьржа хIордан» йист йоцуш, цу тIекхачале болчу махкахь а, иштта Кавказан лаьмнел дехьа баьхнарш а, шира исторехь вайн шира дай хилла. Палестина, Сийри (Шемаха, Сема-ха), Гуьржийчоь, Азербайджанан къилб а, малхбузен а агIонаш, тахана «эрмалой» тIехь беха мохк, Турцийн малхбалера «Сасунан лаьмнаш», иштта Иранера «Загросс лаьмнин» малхбузен агIо, Иракъан къилбседе (Къилбседа Месопотами) – уьш массо а, историн цу бехачу муьрехь вайн шира дайша «наха» а, вукха «кавказхоша» доладина латтанаш, кхиийна мехкаш а ду, цунах теша хала делахь а.
  «Мезолит», «неолит» олу, ширачу оьмаран X-гIа эзар шераш тIера, V-гIа эзар шераш доладаллалца цхьацца меттигашкахь а, боккхачу бараме йиллича, III-гIа эзар шерашка кхаччалца йолу и шира зама, «ширакавказхой» хьехарш чуьра ара а бевлла, шайн корта кIелабахьа кхалонаш, кхерчаш кхолла Iемачу хенаца нислуш ю. Акхарой караIамош, латталелорца ораматаш кхиош, дааран барам (рацион) хийцабаларо, и адам лаьмнашкара меттаха доккхуш, ширачу оьмаран VIII-VI-гIа эзар шерашкахь хин атагIашка а, буц-арене а арадолу адам. «Неолитан революци» олу муьран зама ю иза (ширачу оьмаран, VII-VI-гIа эзар шерашна гергга долу хенан доза).
  Тахана, «Кура», «Аракс», «Чорох», «Тигр», «Дияла», «Евфрат», «Кубань», «Терк», аьлча девзу цу даккхийчу хин гечошкахь, ломара охьабевлла «ширакавказхой» баха ховшар, дуьненан низамо нисйина процесс ю. Цу кепара нисделла ду, шира зуьреташ (цивилизациш), цу даккхийчу хин гечонашкахь кхолладалар а.
Адам-пайхамар кхоьллина хан билгалялла ца хиларна, нана-мотт кхоллабелла хан а яц, цхьана хенан терахьна бухаялон аьтто болуш. Цуьндела вай, дагардарца йоьзна хан схьаларар йолора ю, ширачу оьмаран (гIазкхашха, «до нашей эры») Х-гIа эзар шераш тIера.
  Цкъа хьалха, бекъабеллачу «ширакавказхойн расан нана-матто» (макромотт) кхуллу, меттиган аларшци бен къаьсташ боцу «Кавказ-невр-Загросс ламанхойн» а, «Загросс–Элламан лаьмнин» а, шина декъе бекъалун болу юкъара доьзал.
  Иза нисделла хила деза, кIезгачу барамехь, ширачу оьмаран VII эзар шерашкара схьа доладаларан юьхь а йолуш. И «Неолитан революции» (ш.оь.VII эзар шш) йовзале дикка хьалха дуьйна, «Загросс лаьмнин къепехь» даьхначу «Зарзи культуран» праадамо, и революци хиллачул тIаьхьа кхоьллина бу, «Загросс-Эллам меттан» онда доьзал. Цу доьзало а, меттиган амат долу дахар кхиош хилла «Загросс лаьмнин» къилб агIора а, Къилб Месопотамехь а, башхалле юкъаметтигаш тугIенан лулахошца (нухьалш) а латтош. Цара (нухьалш, элламаш) кхиийна ю, «шина макродоьзалан юкъара ю» ала томехь йолу, кху тептаро лакхахь хьахийна «Обейдан культура» а, иштта цуьнан бух тIехь кхиъна йолу меттигера «Урук» (ш.оь.4.5 эзар шш), «Джамдет-Наср» (ш.оь.4.3-4.2 бIешераш) олу дахаран яккъаш (культураш) а.
  Ширачу оьмаран, VI-гIа эзар шераш чекхдовлачу хенара, IV-гIа эзар шераш долалучу хене каччалца йолчу юкъахь кхоллало, цу шина доьзалан юкъара бу ала томехь болу, экономика-бахаман кхиам шайн карахь болу «Нухьитан доьзал» а.
Кху тIаьхьарчу муьрехь карийначу эс-чуьрташа тешалла до, масала, Лейлатепин, Майкопан культураш кхоьллина адам деъна хилар Месопотамин къилбехьара а, цу Месопотамин Юккъера а. Къилбера, невре кхаччалца долчу цу эс-чуьртин го юкъахь болчу кхалхаран некъаца тералла хиларна Малхбален Анатолера эс-чурташца (Арслантепе, Коручу-тепе, Тепечик) а (Н.А.Мусеибли. «Этнокультурные связи Передней Азии и Кавказа в в IV тыс. до н.э.»), «Мичхьара бух болуш ю и шира культураш?» боху хаттар а, схьадиллиначарех лоруш ду тахана.
  «Шулавери-Шому культура» (хетарехь 6000-4000 ш.оь.шш.), «Лайлатепен культура» (ш.оь. IV-эзар шераш, чеккхе – III-эзар шаран шолгIа дакъа.), «Халафан» культура» (V-эзар шераш. Сийри, Къилбседа Месопотами), «Майкопан культура» (ш.оь. IV-эзар шераш чеккхе – III-эзар шаран шолгIа дакъа;). И культураш кхуллура йолу халкъашна бевзу онда бохам – «Дерригдуьненан хидестар» олу Iаламан хилам. И хилам хиллачул тIаьхьа кхуьу «Кура-Араксан культура» (IV-гIа эзар шаран юьхьиг – III-гIа эзар шаран чеккхе; сан верси - ш.оь. 4000-2200 шш. ТIехьара Кавказ) олу бахаман юкъ а. И культура екъалуш ю, сан хьесапехь, шина тайпана долчу дакъошка: «ХIордйистенан, Кура-Араксан культура» (хира болу декъастанхой - Дагестан), «Боккхачу Ломан Юкъан, Кура-Араксан ламарой» - НАХ (нахматйа).
  «Хидестарца» боьзна муьрал тIаьхьа, ТIехьарачу Кавказера, Къилбседа Кавказе кхалхар до, цхьадолчу, лакхахь хьехийначу этнодакъоша (прахурри, праари, пранах), царех хира долчу халкъаша, кхузаманан «Дон» (Танаис), «Идал» (Волга) олу хиш герга таьIачу метте кхаччалца болчу махка.
  Царех хуьлу, «прахурри» мотт буьйцу адаман доьзал. Цаьрца цхьаьна, цу махка кхалхар диначух тера ду, «аренан» даьхнелелорхой болчу ваьррин декъо а. Уьш хила тарало, «протоарин» кийсаг, А.А.Клёсовс «эрбинаш» олуш болу (ма-дарра бакъдерг, цкъачунна хууш дац, ца хиларна кхоччуш дуьззина тешаллаш). Цул совнаха, цу муьрехь кхалхар диначух тера ду, кхозлагIа, бакъболу «праари» шех хира болчу коьрта декъо а.
  Цу декъо, «Каспийн хIорданан» къилбехула малхбалехьа а дахана, «Андроновн культура» кхуллуш дакъа лаьцначух тера ду. Иштта, хила тарало, цуьнан цхьа кийсаг Каспи хIордан лакхахула, «Дон-Идал» (Волга) хиш юккъе араялла а.
  И «прахурри», «праари» дIакхелхиначул тIаьхьа, малхбалехьара «Каспин» хIордйист дIалаьцначух тера ю, Къилб Кавказера, «Кура-Араксан культура» (IV-гIа эзар шаран юьхьиг – III-гIа эзар шаран чеккхе; сан верси - ш.оь. 4000-2200 шш. ТIехьара Кавказ) кхиора йолчу «хIордайистенан кура-араксахоша», тIаьхьо, шех «Къилбкавказ-Декъастан /Дагестан/ доьзал» хира болчу адамо.
  Къилбседехьа, цу шина хино билгалбечу зилал лакхахь, неврехьа деха, «ханнин (срубни) халкъаш» бахьана долуш нисделлехь а, йа Iаламца дуьйзанчу бахьано кхин дIагIорта аьтто боцуш дитнехь а, «хидестар» (потоп) олу хилам хуьлачу муьрехь, йа хиллачул тIаьхьа цхьа хан ялча, цу адамах долчу цхьацца этнодакъоша, ТIехьарачу Кавказе юханехьа некъ бо. ТIехьарачу Кавказан, Жимачу Азин латта тIехь а, Юххерачу Малхбаленан «Сийрин», «Палестинан», «Синай» олу ахгIайрене кхаччалца болчу махкахь а, иштта, йоллу «Къилбседа Месопотамин», «Хурруман» (Загросс) лаьмнин лахенашкахь а, хидестаро адамах дассийначу лаьттан дай хIуьттуш баха ховшу, шайх «нах-хурри» ала хьакъ долу, историно «хурриташ» аьлла хьахош долу адам. Ширачу оьмаран II-гIа эзар шераш доладала, кIезгачу барамехь масех бIешо хьалха дуьйна, цу «прахуррин» бух тIехь кхоллало «нахи», «сийри» олу ладаме этнотобанаш.
  Цхьана хенахь «майкопан культура» кхиийна болу и «прахурриташ», мел кIезга а, шира оьмаран 24-23-гIа бIешерашкахь, Хьалхарачу Азе юхабахкаран, коьртачарех кхо бахьана го суна: адам дебарца; Iаламца дуьйзина; иштта къилбехьара, къилб-малхбузера тIетеIа керла «африо-симитин» («амарреи») а, Балканера тIегIерта «протоиндоевропейцин» тайпанаш а юхатоха, уьш совцо Iалашо хьалхаяккхина. ТIаьхьара билгалдина ши бахьана, коьртачарех а хета суна. ХIунда аьлча, иза нислуш хиларна, «шумарша», шайца вежаралла долчу «гуттин» халкъе: «аккадайн» («аккадай» - «а-къа-да»; гIазкх. маьIна, «он есть грех», йа «он отец греха») балех, тхо кIелхьарадаха» бохуш, орца дохачу заманца хурритин и кхалхарш нисдаларна.
  Къилбседа Кавказана бовза тарало, Iаламан Iаткъаме хилам хьахийра аса. Цунах лаьцна а хьахора ду вай, хьесап дарца болх бечуьнга, тидаме эцийта. Хетарехь, V-эзар шерашна гергахь, ландшафташ тIехь хуьлу, антропогенан чIогIа Iаткъар хаало йоллу Европана, цуьнца цхьаьна болало климат шелъяларан мур а. Цу хьоло, ерриге а Европан тIехуленан (гIазкх. маьIна, «ландшафт») амат, куц, хатI хийцина ца Iаш, къилбседехьара хьуьнан дазо а юхадоккху, къилбехьа агIонгахь уьшалш совйохуш. Волган хинкхочехь а, эстуарий (шорделлачу хин, хикхоче) олу хилам хуьлу (хьажа кепе № 16а = 246 агIо). Ткъа Кавказехь, цуьнца цхьатерра, неврера къилбехьа боьду некъ а дIакъовлало, лаьмнин когашкара кIошти бен ца юьсуш. И зама ю, «хидестар» олу хилам хиллачул тIаьхьа беъна хенан мур.
  Ширачу оьмаран 2900-1800-гIачу шерашна юкъахь, «Маиттана» (Урмийя) олу Iоманна гергахь дехачу «протохурритин» тайпанашкахь хьалхе а йолуш, кхоллалуш ю керла паччахьаллин аренхойн яккъаш: «Арапха», «Митанни», ламаройн «Кумме», «Маса-Сур» (ист. Ардини). Цу тIаьхьарчу бIешаран чеккхенехь, башхалле дирзина «Мисаран» а, керла кхоллабеллачу «хеттин» а Iаткъамна, ойла йан езачу «ширакавказхойн» дуьхьалонан хаттарш. И хаттарш дIадаха оьшург, онда паччахьалла долу юкъ хилла. «Аренца-хи» (Тигр) хица и тайпа меттигера яккъаш Арапха, Кумме, Ардини хиллехь, «Буранун» (Евфрат) хица дуьхьалонан яккъаш Мари, Терк, Харран цIераш йолу гIаланаш хилла. Малхбузехьара доза чIагIдо хурриташа «Сийрин» халкъе (нах-ораман адам) хьалхе дIалуш. Амма, шайн васташца чIогIа болу пирIунаш, керла тIедеъначу сорса протохеттин ваьррел кхераме хилла «ширакавказхошна». Шайн махкаца бIаьрг кхобу пирIунаш кхераме лулахой буйла хуучу цара, и хаттар дIалиста аьтто болу. Ца моьттучура накъосталла кхочу хурриташна. Уьш бу, цкъа кхаьрца дIакхалхарш дина «ари». Яздина, бухадисна тешаллаш ца хиларна, вайна хууш дац бакъхила мегачух цхьаъ. Иза, хурриташа, шайна накъосталлина цу вежаралла долчу «ари» ваьррашка, кхайкхам бина хила мега бохург. «Аккадайн» сарсал «гуттиша» ма-йоххора, шумаршкара и тайпа масала хилли те, хурриташа, и ари кхайкхарца нисдинарг а?
  Цуьнан къайле мухха хиллехь а, хьесапан суьрто вайга боху, «Митанни» импери чIагIяллалца, цхьабIе ткъа шарна, цу Мисарера хила тарало кхерам дIабаьккхина цу тайпана «митаннихоша». Цара, шен аренан ваьррашна (шубартой) коьрте «ари» а хIиттийна, цаьрга и Мисар дIалацийтар, генагург йолу политика хилла.
  Цу заманан муьрехь, «Урал лаьмнин» къилбехьара, «арин» тайпанаш «нахи-хурришна» тIедиссар бахьана долуш, церан говраш варрин метта а южий, Мисаре хьаьлха и бартахой. Марой-ворданах (хьоркуна, гIазкх. маьIна, «колесница») говраш йоьжаро, тоьллачарех до цу Хьалхарачу Азехь а, хурритин тIеман гIуллакх. Иза хилла, кхузаманана заррат-герз (атомный) юкъадаьлча ма-хиллара, тералла йолу «ширакавказхойн» кхиам. Шен хенахь, «прахурришца» цхьаьна кхалхар дина «праари» халкъ, «Андроновн культура» кхуллуш дакъа а лоций, цхьа дакъа шен прадаймахка юхадоьрзу. Цхьа амат долу цу культуран адам, шина декъе декъаделлачух тера ду, кхоллалуш «ари» (хира болу «ари-митаннеш») а, кхузаманан Iилмано, «индоари» аьлла цIе тиллина этнодакъа а.
  Цу хенахь кхоллало, «шубартан» бух тIехь, орам цхьаъ болчу ваьррин Барт, шайна юкъахь хетарехь жигаралла ерш «хурри» а, «ари» а болуш. Историно, грекин маттахь «гиксосаш» аьлла, цIе туьллура ю историно тIаьхьо цу бартана. «Мисархоша», «Ги-Ка-Хасуг/т» («Жи-ка – ха-саг»; «жи-ка-хьовсург») олуш хилла цу «гиксосех». Кхечу дашца аьлча «бежIуйн», йа «жаIуйн паччахь» боху кхетам чубиллина дош хилла иза церан. Масала: дешдакъойн блок, «жи-ка» маьIна даккха йиш йолуш бу «жа» аьлла (гIазкх., «овца-баран» =«отара»), иштта орам болуш ду «ха-саг» алар а, шена чудиллина маьIна, «жаIу» хира долуш («ха-саг» = «страж+человек», гIазкх., «пастух») аларца маIна нислуш.
  Цу барта юкъадогIуш хилла ду «нахи-хуррин», «ш/с/убартан», «арин», иштта хила таралуш ду «касситин» а, «каспин» а, цу могIара долу кегийра ваьррин кхин тайпа дакъош а. И зама ю, юкъара паччахьалла (Митанни) кхолла лериначу «нахи-хурритин» халкъо, жигараллин хьалхе шега дIаэцна мур.
Вайн шеко хила йиш яц «Шубарта», «Хана» олучу мехкашкахь, «Буранун», изза «Нахарена» («Ефрат», «Нах-Арена-хи») хица дехаш хилларг, мифаша дийцарехь, Сийри (Шемаха, Сема-ха) махкара, цу хица охьадеъна долу «нах-этнос» хилар. Иза чIагIдо, цу Евфрат хин шира цIе, шина кхетамо кхоьллина хиларо: «нах», «арена» аьлла. Иштта иза чIагIдо пирIунан анналаша а. Мел кIезга а, цу тешаллин зама ю, «Тутмос-I-ниг» (1525-1512 ш.оь.шш, йа кхечу тешаллаша билгалйаьхна хенаш ю: 1530-1520 шш; 1506- 1494 шш.), цуьнан кIента кIант волу «Тутмос-III-гIниг» (1479—1425 ш.оь.шш., йа кхечу тешаллаша билгалйаьхна хенаш ю: 1525—1471.шш.; 1503—1447 шш.; 1503-1450 шш.; 1490 шо; 1468—1436 шш.) пирIуннаш болуш баьхначу терахьашца нислуш.
  Ширачу оьмаран III-гIа эзар шераш тIера, цу оьмаран I-ра эзар шераш юккъе кхаччалца йолчу хенан юкъахь, дукха пачхьалкхеш кхоьллина цу «нахи-хурриташа». Царех цхьаъ ю, историна дика евзаш йолу онда пачхьалкх – «Митанни» («Меттан-На», мисархошха аьлча, «Нах-Арена»). И пачхьалкх кхоллаялале хьалха, цхьаерш «шумаршца» юкъахь кхоьллина а йолуш, хилла гIала-пачхьалкхеш ю: «Гасур» («Гуо-Сур», йа «Га-Сур», гIазкх. маьIна, «ветьв-стоянка»), «Тель-Брах» («Хабуран кхосаберг»), «Азухиннум», «Симуррум», «Нипур», «Уркеш», «Навар», «Ас-Сур», «Шубат-Энлиль», «Терк», «Мари», «Кимаш», «Ямхад». Гергара цхьа орам болуш хиларе терра, Къилбседа Месопотамехь, къаьсттина, дозанца болчу махкахь, ийна бехаш хилла бу «шумарш» а, и «хурриташ» (царех бу «шубарташ») а. Иштта, тIаьхьо кхоллалура йолу «Киццуватна», «Диауэхи» (Дай-Iа-хи), «Хабушкиа» (Ха-бу-ш/с/-кха»; гIазкх. маьIна, «Она сража, и место обитания божественной души»), «Гузана» («Гу-аза-На», гIазкх. маьIна, «возвышенность+голос+Проматерь»), «Алзи» («Ал-азе», «Ал-сий», гIазкх. маьIна, «голос божества»; «честь божества»), «Карахар» («Кар-Iа-ха-аре», гIазкх. «крепость – на равнине живущей стражи»), «Аррапха» (Арара-пхьа», гIазкх. маьIна, «равнинное поселение»), «Мана» («Ма-На»; гIазкх. маьIна, «Божественная Проматерь»), «Матианна» (Мат-Ан-На» гIазкх. маьIна, «стойбища бога Ана и Проматери»), «Хана» («Ха-На», гIазкх. маьIна, «страж+Проматерь»), «Урарту» (Наири, «Нах-ари»), «Нахчиэри» (Нах-чоь-ари), «Биайнили» («Ба-ийна-эли», гIазкх. маьIна, «есть смешанные властители») олу пачхьалкхеш а, цу «нах-хурритин» ийна юкъаралла а, цхьаьна, юкъахь кхоьллина хилла а ю.
  Месопотамина, Палестина-Сийрин кIоштана, Жимачу Азина, Загросс кIоштана «симитин», «индоевропейцин» халкъаш, тайпанаш девзичахьана, «ширакавказхойн» доьзалах долу тайпанаш, халкъаш даима юхадуьйлуш хилла ду, ша цацанан Iуьргашхула чекхбуьйлу мох санна тIетеIа («симитин», «индоевропейцин»), хийра бух болчу халкъах дIа ца эрахьама. Церан мохк жималуш, юкъара мотт аларшка бекъалуш, тайпанан юккъера зIенаш, уьйраш сорса йоьрзуш, гергарлонаш морса доьрзуш процесс хилла иза, цу лакхахь хьахийначу мехкашкахь а, къаьсттина, Урарту йоьхначул тIаьхьа Къилб Кавказехь а.
  «Меттан декъадалар» аьлла гойту таблицана тIе, вайн тидам юхаберзош, вай кхевдара ду, празуьретан адаман тобанаш, цхьана меттехь дахар долуш яха охьаховшу хене. Цу адамо кхоьллина: «Хассунан» (ш.оь.VII-VI-эзар шш. Къилбседа Месопотами), «Ярмукан» (ш.оь.VI-V эзар шш. Иордани), «Халафан» (ш.оь.V-эзар шш. Сийри, Къилбседа Месопотами), «прасамарран» (ш.оь.IV эзар шш. Палестина) культураш. Цара кхуллу иштта, тIаьххьара хьахийначу цу шина, онда доьзалан «…юкъара ю» ала там болу, «Обейдан» (ш.оь. VI-гIа эзар шаран чеккхе, 4-гIа эзар шаран юьхь. Къилбседа Сийри, Месопотами, Жимачу Азин къилб-малхбале) культура а. Цу заманчохь (X-V-эзар ш.оь.шш.) нисделла ду, хIинццалца аларци бен къаьсташ хилла боцу «ширакавказхойн» юкъара хилла нана-мотт дакъошка бекъабалар, кхуллуш керла доьзалаш а, меттанаш а. Уьш хилла: «загросс-элламан ламанхойн макродоьзал» - шаьш «эл-ламаш» а, «касситаш» а; «Нухьалан, хин тогIин доьзал - нухьиташ», шена юкъахь, хетарехь, протохурришца зIе йолу ваьрраш а долуш; «Праари» – и этнотоба цу махкара цкъа Урал лаьмнин къилбехьа а йоьдий, ширачу оьмаран, II-гIа эзар шераш доладеллачу кхозлагIачу декъан юьхьигехь, йа ш.оь. 1775-1675 шерашна юкъахь, шайн хиллачу историн прадаймахка («Ван», «Урмийа» Iаьмнин юкъ) юхайоьрзу. Иза ду, «ари» («митаннин ари») олуш цIе йоккхун йолу, цу цIарца тахана историна девзу этнодакъа; «Кавказ – невр-Загроссан ламанхойн макродоьзал» а бекъало пхеа декъе. Цу «празуьрет-адаман» бух тIехь кхуьура ду «зуьрет-адам». Вайн кепехь и пхи дакъа ду: «Къилбкавказ – Арарат-лаьмнин онда доьзал», «къилб, къилбседакавказан аренан, буц-аренан доьзал», «хатта-минойан», «шумаран, хин тогIин», «къилбкавказ-декъастанан доьзалца» цхьаьна цу «хIордйистенан Кура-Араксахошна» юкъабогIуш хила тарало «прашумарш» а, шайх тIаьхьо «шумарш» (шу-мар) хира болу. Цу тIаьххьарачеран культура ца хьахийча ца йолу, уьш хиларна, кху дуьнентIехь хьалхара зуьрет кхоьллинарш. Царна тIера болало, «зуьрет адаман» мур. Вай, кхузаманан Инжил олу Яздарх кхоччуш ца тешахь а, цунна тIетийжачу Iилманчин ойла хIайбатениг ю вайна, цара бахарна «Дуьненан, ялсаманенан беш - Эдем» хилла меттиг, Кавказаца язарна. Иза хилла боху «Урмийа», «Ван» олучу шина Iоманна гергахь юкъ а йолуш. Цу ширачу заманчохь, кхузаманан Iалам ца хилла, цигахь хилла дуьххьарлераниг. Ялсаманенах лаьцнарг динан дайшна а дитна, «Эльбрус» (гIажарийн Эльбрус) ломанна, Урмийа Iоманна, Аракс хина юккъерачу кIоштахь баьхначех. Уьш бу «шумарш». Цаьрца зIе йолуш хила сахьт дац ламарой болу «урартуой», «гутти» (гу-тIе), «луллубан» этнодакъош, тIаьххьара шиъ, генетикан гергарлонца прашумаршна уллера а болуш.
«Арарат-лаьмнин» къилб-малхбалехьа а, «Загросс (Хуррум) лаьмнин» къилб-малхбузехьа а кхаччалца бехаш хиллачех бу, «гутти» («гу-тIеэ», гIазкх. маьIна, «на холме», йа «на возвышенности») олу и ламарой а. Шайн хьостехь, уьш санна ламанхой лара мегаш болу и прашумарш, хье ца луш «хин тогIин» адам хуьлу, Къилб Месопотаме кхалхар цара диначул тIаьхьа. Хетарехь, Iалам-хиламан бахьана хила тарало, йа кхиаме хилла латта, хидестаро цуьнан адамах дассор бахьана хила а тарало, «шумарш», Къилб Месопотаме балийна бахьана. Иза нисделла хила деза, хетарехь долчу, 3000-2950 шерашна гергахь, Нохь-пайхамаран воссар (сацар), «аль Джуди» олучу меттехь хиллачул тIаьхьа. Цу меттигна, кхин генахь а яц, и «Эдем» олуш кхузамано билгалйина мехкан юкъ а – 400-500 км хиллал бен (хьажа, №10 йолчу, 84-гIачу агIонгара кепе).
ТIаьхьо, Урартун дуьххьарлерачу махкахь гучабевлла хурриш а, хеттин Iаткъам лахбарца йоьзна Iалашо йолуш баьхкиначух тера бу цу Къилбседа Кавказера. И чурхе аса Iорайоккхура ю, «Нохь хенара, «хидестарца» йоьзна сан версии» олу тептаран яздарш тIехь.
  «Гуттин», «прашумаройн» гергарло массарелла а уллера хилар гойту масала ду, симитин Iаткъам ца лабеллачу «шумарша» шен вежараллин халкъе, «гуттин» ваьррашка даьккхина орца. Ширачу оьмаран 2228-гIачу шарахь, бале даьлла «аккадайн» Iедал дохадо «гуттиша», уьш алсама хIаллак а беш. Царех йисна адаман кескаш Евфрат, Тигр хишца, къилбседехьа кхалхар тIедожош. «Шумаршна» орцаха бахна «гуттий», цхьана бIешарна, Къилб Месопотамехь баха ховшарца дуьйзина хила мега, «гуттих» дасделла лаьмнаш, «хурритин» орам болчу тайпанаша дIалацар а. Иза нислура ду XXII-гIачу бIешарал тIаьхьа. И гутти шайн лаьмнашка юхабоьрзачу муьрехь, хьогIе юкъаметтигаш яхкина хила а тарало, церан мохк дIалаьцначу хурриташца, луллабашца. Делахь а, тIех башхалле хиллачух тера дац и Iиттадаларш. Цунах лаьцна, цхьацца хаамаш бухабитна симитех хьакхадалар долчу цузаманан яздархоша.
  Доцца аьлча, «Къилбан, Невр-Кавказан аренан, буц-аренан доьзал» бекъало доккхачу шина декъе, кхуллуш: тугIинан нахи-адамах лаьтта «нахи-хуррин цхьанакхетта аренан доьзал» а, иштта, буц-аренан адам долу «шубарт/хурри/-арин этнотоба» а.
Цу тIаьххьарачо, буц-аренан дай хиллачу цу праарин этнатобано, кхин ораман (праиндоевропейцин) элемент шена чуэцна хира яц аьлча, иза гIалатло хила мега сан. Аренан кхин тайпанашкара схьаэцнехь а, йа шаьш иза карадерзийнехь а, цу декъо шайца цу кIоште деаначух тера ду говрашлелоран гIуллакх а. Хетарехь, ширачу оьмаран 1775-65 ш.оь. шерашкахь, «Ван-Севан-Урмийа» Iаьмнин кхосаберге кхочура ду, шайн ширачу Даймахка юхадирзина и «арин» дакъа. Хьалхарачу Азера Къилбседа Месопотамин къилбехьа гIоьртина и дакъа берта дахначух тера ду Хана-Мари-Субарташ олу Къилбседа Месопотамера дехийлан, леларан дахар долчу ваьррашца. Цигахь вовшахкхетта, малхбузехьарачу Ханаана а, Мисаре а гIоьртиначу этнотобанех хуьлу, историна гIарабевра болу «гиксосаш» («Gi-Ka-Hasug», «Жи-Ка – Ха-Саг»/«-хьовсург»; жалелорхой – «гиксосан Барт»).
  Цу «Шубарт/хурри/-арин» бух тIехь дебначух тера ду, ши эзар ца-кхоччуш шо даьлча, билгалдера долу «аса» (овса) «свиеда» (швиеда), «викинга» (ва-кхин-га), «готы» («гота», гIазкх. маьIна, «пахари») олу а, иштта цу могIара долу а, халкъаш кхуллура долу праадам. Цхьацца болчу Iилманчаша, и «свиеда» олу халкъ схьадаьлла этнотоба, «дурдзука» («дур-д-зу-ка»; гIазкх. маьIна, «владелец башни – знающий, удачный») халкъан юкъара декъах хилла болу, «сванаш» (Со-Ван) лору.
  Нах-хуррин паччахьалла (Митанни) доьхначул тIаьхьа, этнадакъош хилла и нахи-хуррин онда юкъаралла, дIасхьаера ю къилбседа-малхбалехь болчу Урартун мехкашка а, Къилбседа Кавказе таьIаш а. Царех хира ду «Халибан», «Мана», «ДайIахин», этнодоьзалш, иштта «Кулхин», «Гинчи-Гатын-Кале» культураш кулллура йолу халкъаш а.
  «Каспин хIордаца» йолчу чекхволийла дIалоцуш, яха хуура ю иштта, «къилбкавказ-декъастанан доьзал» кхуллура болу этнотоба а. И этнотоба, цул тIаьхьа шина декъе екъаелло, кхуллуш ламанхойн а, аренан а амат долу этнотобанаш, ваьрраш – къилбседакавказера, малхбалекавказан меттанаш а, къилбкавказера каспин мотт а.
  Цу тайпана, «празуьретан адам» декъало, цунах кхоллалуш макродоьзалш, нана-мотт бекъалуш аларшка. Иза нисделла, III-гIа эзар, ш.оь. шерашка адам дахар кхочачу муьрехь. Делахь а масех болчу онда доьзалашна юкъадогIу тайпанаша, халкъаша буьйцу мотт, орам цхьаъ болу дешнаш алсама долуш, вовшеха кхеташ, юкъара хилла шайн шира дай лоруш, цара кхиийна, шайга кховдийна ламасташ ларадеш, цхьана Далла («ХIал-Эла») хастамбеш, сагIадаккхарца даьхна ду и адам, дуьххьаралера зуьретан юьхье шаьш кхочуш. Делахь а, юкъахь къастам балла доза билгалдаьлла дацахь а, масех этнотоба кхоллаяла йолаелла, билгалдолуш «прахурритин», «пранахан» (нухьиташ), «прахаттан», «прашумаройн», «праэлламойн», «праминоян» юкъараллин дакъош. Цу массо а адаман хьоста ю, «Кавказ – Загросс лаьмнин къепе», хетарехь шен коьрта юкъ, кхузаманан «Азых-Дманисин» кIошташ а йолуш.
  Цу юкъара «прахурритин» дакъа, Къилбседа Кавказе дехьа а далале, и кхиана, шен хьостехь иза схьадаьлла меттиг ю, «Йоккха Кавказ лаьмнин» къилб-малхбузе а, тахана «Армянски нагорье» аьлла цIе тоьхна йолу, «Арарат-лаьмнаша» чулоцу кIошта а. Цу «Кавказ-Арарат-лаьмнин» кийрахь и шира адам дебначул тIаьхьа, жим-жимма дечу боларца, дIасхьадаьржина хилла иза Жимачу Азехь а, Загроссан лаьмнашкахь а, Къилбседа Месопотамехь а, кхузаманан Палестино-Сийрин латтанаш тIехь а, иштта, акхалла йолчу Къилбседа Кавказехь а. Цу заманчохь билгалйовлу, бахаман амато къастийна йолу кхо юкъаралла: ламанхой, хIордахой, буц-аренан юкъаралла. Цара бина некъ бу масех кхалхаран лар йолуш. Цу юкъараллин адам ду, «зуьретан адам» аьлла аса билгалдина «ширакавказхойн» этнотобанаш.
  Дуьххьара лаьмнашкахь даьхна, «празуьрет адамо» къилбехьа болар до Элламе кхаччалца, цуьнца цхьатерра ала мегара долуш «нухьиташа» а, изза некъ бо тугIенашкахула.
  «Прахаттан маттаца» кхиана тайпанаш, Жимачу Азин махкаца болу «Iаьржа хIордан» (шир.цIе «Лакхара хIорд») йистонашца малхбузехьа цкъа хьалха некъ а бой, тIаккха, цуьнан дисначу латта тIехь дIасхьадаьржа уьш. Иштта, церан дакъоша хица некъ бо, кхуллуш «Кипр», «Лемнос» (мотт), тIаьхьо «Крит» олу гIайренаш тIехь, кхиаме йолу хIордан культураш. Царех цхьаъ ю «Минойан культура» (ш.оь.III эзар шш – 1425/70-гIа шо). Цара массара буьйцург хилла, «хатта-минойан мотт». Йа вуьшта аьлча, «ламанхойн юкъараллин» гIадах къаьстина, кавказхойн га хилла иза.
  Онда лар йитина, Къилбседа Месопотаме а, Сийри-Палестинан латта тIе а дIагIоьртиначара, «Эдом» аьлча евзу кIошта чу а лоцуш. Цигахь гIарайолу «Ярмукан» а, «Самарран» а культураш. Ткъа царел хьалха цигахь Iаткъам болуш хилларш бу «халафаш». Уьш, шеко а йоцуш, «ширакавказхойх» хилла.
  «Дуьненчохь, дуьххьараниг ду» аьлла, билгалдаьлла зуьрет (цивилизаци) кхоьллинарш, лакхахь ма-хьаххора «шумарш» хилла. Церан санна паччахьаллин кеп ца хиллехь а, шайн бахаман культураца, дахарца, къинхьегаман гIирсашца, кхин царелла гена тIаьхьайуьсуш хилла яц и «шумараш» шайх схьабевлла йолу «ширакавказхойн» этнотобанаш а, тIаьхьо, «ширадахаран-тайпанан юкъаралла» кхуллура йолу «хатта – хурри – «нах» – кура-араксан» прахалкъаш а. Ширачу оьмаран, кхозлагIа эзар шаран юьххьехь, цу «шумарин» дахаран кхиамаш, мелла а тIаьхьабуьсуш хилла бу «Арарат-лаьмнашкахь» а, Къилбседа Месопатамехь а кхуьучу вукха «ширакавказхойн» декъан дахаре хьаьжча. Хи диллиран гIуллакх карадирзачи бен хилла бац, «шумарин» хилла и экономикан айъам. Ша-шена баледаьллачу адамах, Дала ясйина Къилб Месопотамин кIошта денъеш, шайн кхетамца, говзаллица лекхара тIегIехь болчу «шумарша», неврера, къилбехьа охьабевллачул тIаьхьа, дукха хан ялале, лаьмнин акъарешкахьчулла, шера аренца болу аьттонан мукъ шайн карабеъча, шен таронаш сихйина хилла цу этнотобано.
  «Меттан декъадалар» олучу кепа тIехь вайна го, «гуттин» халкъаца зIе йолуш, «самарран меттан» этнодакъа хилар. Цу «Самарра культуран» оьмар, IV-гIа эзар шерашкахь йолалуш хилча, хила таралой и гутти цу махка кхаьчна? Цу хаттарна жоп дала, вай кхевдара ду ширалле. «Арарат-лаьмнин» къилб-малхбалехьа а, «Загросс (Хуррум) лаьмнин» къилб-малхбузехьа а кхаччалца бехаш хиллачу цу «гуттин» (Гу-тIеэ) ламаройх, «самарратянаш» ала маца долийна? Муха кхаьчна хила тарало уьш, цу Ханаане («Хана-а-На»; гIазкх. маьIна, «Хана+она+проматерь»)? «Самарран культура» кхоьллина этнадакъа хьанах хилла?» бохучу хаттаршна а жоп лахар тIедужу вайна, цу самарриташца доьзна, КъурIанан аяташ шеконе эца гIертарна, кхузаманан «иблисан накъостий».
  «Тир», «Сидон», «Библ», «Иерихон», «Дамаск» олу гIаланаш, дуьххьара кхоьллинарш «ширакавказхойх» болу «халафаш» хилла. Иштта, цу юкъахь хила тарало «Ярмук» культура (ш.оь.VI-V эзар шш. Иордани) кхоьллинарш а. Энеолитан, ширачу оьмаран цу V-гIа эзар шерашкахь Къилбседа Месопотамехь а, ерриге Сирехь а, «Дуьненнаюкъара (Средиземни) хIордйистошка» а дIакхочуш яьржа «Халафан культура» (V-эзар шераш. Сийри, Къилбседа Месопотами). Цуьнан бух тIехь коллаеллачех лоруш ю, «Самарран культура» (ш.оь.IV эзар шш. Палестина) а. Ширачу оьмаран III-гIа эзар шерашкахь, цу кIоштана бевзу «халафашца» гергарло долу «хурриташ» а, царел тIаьхьа «хатташ», «прагиксос» ваьрраш а. Иштта, ассирийцаша, дикка тIаьхьа, ницкъалгIа кхуза кхалхийна «гутти» олу ламанхоша а, шайн дахар кхиадо цу Ханаанахь, (изза Палестина). Уьш массо а, «ширакавказхойн расан» орамах долу халкъаш, ваьрраш, этнотобанаш хилла.
  Вай хьахо деза, иштта симитин орамах долу, йоллу Хьалхарачу Азина Iаьткъара долу адам а. Муьлхачу ораман адам ду иза? Иза хилла, «симитин расан» адам, шайн схьадалар Африкера а долуш.
Хидестар (потоп) хиллачул тIаьхьа кхо-диъ бIешо даьлча а, адамин дахар, кхоччуш дендалаза хила таралуш ду цу Къилб Аравехь. Хиллехь а, шайн дахаран кхиамашца, лахара тIегIе йолуш хила беза, цу меттехь дийна бисна хила тарало автохтонаш а, Африкера cехьадевлла ваьрраш а. Мел дукха лерича а, ширачу оьмаран 28-27-гIа бIешерашкахь бен, «Аравин ахгIайренна» девзина ца хила тарало, цу «хьалхарчу кхалхаран» (миграцин) тулгIено далийна «африо-симитин» и адам.
  «ПирIунан, III-гIа паччахьан цIа» (2640-2575 шш) Мисаран коьртехь долчу хенахь, болабелла хиллачух тера бу и кхалхаран болам. Иза ю, «аккадан» халкъ шех кхоллалура долу симитин этнотоба. Цу гIайренан къилб агIонгахь гучаера йолчу керла кхалхаран тулгIено импульс яллалца (хетарехь долу, 2450-гIа шаре кхаччалца), цу хIордан йистонца даьхна ду и дебаш долу халкъ. Цу муьрал хьалха, Шумарна, «прааккадан» халкъ девзуш хилла бохург а ду, харц бух кхуллуш, кхузаманан Iилманчаша шайн Iалашонна кечдина туьйра.
  Цу ахгIайренна тIедаьллачу «амарреи» («а-мар-аре-я»; гIазкх. маьIна, «он обитатель равнины»; «он властелин степи» - азиатин вариантехь), йа («амура» бохург, «малхбузе» ду симитин вариантехь) халкъана шолгIа а, и мохк бовзар нисделла «V-гIа, пирIунан династии» чIагIъеллачу муьрехь. И зама хила еза, «вовшахатоьхначу Мисаран» пирIун, Сахура («V-гIачу паччахьан цIийнан» пирIун. Иза паччахьаллехь хилла ш.оь. 2458-2446 шш.) хIоьттича. Цу заманчохь, шен коьрта тохар цо дина хилла, къилбехьа болчу «Куш» махкана а, Африкан Юкъанна а.
  Керла тIедеанчу «амурра» халкъо бухараниш малхбалехьа дIа а тоттуш, шаьш кхузаманан «ЦIен хIордаца» невре гIурту и керла кхалхаран тулгIе. Сийрин еса аренашка араялла и тулгIе, ширачу оьмаран 2100-1940 гIа шерашна юкъахь, Шумар махка хьаьлха. Иза ду, «амаррейа» олу симитин халкъ. Цу шолгIачу симитин тулгIено, кхоччуш хIаллакбой, чIаьнкъа берзабой дIабоху и «шумарш». Симитех дIацаоьш дисна, къаьсттина шумаройн сийлаллин дакъа субарташна а, элламашна а, иштта лаьмнашкара ламарошна а тIедоьссиначух тера ду, амма царех а дIаоьш хенан йохаллехь. Царна орцаха ялла «Эла-Лам» а, дан хIума доцуш ша а юьсу.
Цу шумарша, шаьш тIедиссиначу мехкашна керла импульс елла, шайгара Iилма, корматаллаш шаьш тIедиссиначарна дIаяларца. Ткъа Ханаанана а, и симиташ кхоччуш бевзина зама хила еза, мел дукха а, 2450-2100 ш.оь.шерашна юкъахь. Уьш хилла «амарреяш», тIаьхьо, эзар шо даьлча гучабевра болу «арамейаш» а. Цу кIоштана, даима ницкъ бечарех хилла, ша ницкъалле деъначул тIаьхьа чIаьнкъалла тIеэцнехь а, изза, симитех лара мегара долу ассирийцин халкъ а. Иза нисделла VIII-гIачу бIешерашкахь. Ассирин паччахь Тиглатпаласар-I-раниг волчу заманчохь (1114-1076 ш.оь.шш.), цкъа Сийри а, финикийцин хьалхе йолчу гIаланашка а гIоьртина хилла и ассирийцаш. Вуьшта, уггаре дукха лаьрча а, 28-27-гIа бIешарел хьалха, IV-III-эзар шерашкахь хIетте а, цу кIоштахь симитин орамах долу ваьрраш даьхна бохург, туьранин тIегIанера аьшпен хабарш ду. Бакъду, цу меттехь (Ханаана) яхна хила-м тарало, Мисаран зуьрет кхоьллиначех йолу адаман тобанаш.
  Ширачу оьмара II-гIа эзар шераш юккъе кхочачу муьрехь, «гуттишна», «луллубашна» къилб агIонгахь бехачу ламанхошна юкъахь, билгалдера ду «загросс-элламан ламанхойн макродоьзалан» кийрахь кхиана «касситин» халкъ а, церан мотт а. Тешаллаша, цу муьрехь иза даьхна хилар Iорадаккхарх, цул хьалха а, иза ца даьхна ала йиш йолуш дац вай. Элламаш къилб-малхбалехьара ламарой хиллехь, касситаш, цу кIоштан невр-малхбузехьара ламанхой хилла. Вуьшта аьлча, Кавказ-Загроссан ламанхой юкъ йоькъурш хилла и касситаш а, луллабаш а, гIазкхашха аьлча, «переходные племенаш» ду уьш. Цу билгалйиначу хенан муьрехь, «субартой» (Шу-барт), «аришца», «сийрира нах-хурриташца» цхьаьна (иза бу, историно, «гиксос» аьлла билгалбоккхура болу этнобарт) Ханаана а, цигара дIа Мисарехьа а гIурту. Мелла а ясъеллачу аренга, лаьмнашкара, «Хана» олучу махка охьабуьссу «касситаш» а, 1742-гIачу ш.оь. шарахь. Месопотамехь хилла «Касситин оьмар» (ш.оь. 1742/1595-1157 шш) аьлла, аса билгалйаьккхинчу цу хена юкъахь, шайн паччахьалла кхоьллина и ламанхой, Вавилонехь олаллехь хуьлу 438 шарахь. Симитин агIо лоббировать ечу кхузаманан Iилманчаша, «бодане мур» аьлла билгалйина зама ю иза. Церан олаллин муьрехь юкъабаьлла «хапиру» олу кхетам а.
  Хенан йохаллица, «касситин» сийдина хьалханчаша, протосимиташца (ассирийцаш) захалонаш туьйсуш, шайн халкъана масала гойту некъ юьхьара лаьцча, 1158-гIа шарна гергахь, Элламан паччахь волчу Шутрук-Наххунтас, «Дияла» хин тогIенца чухьаьлхий, Вавилон дIалоцу. Цул тIаьхьа, Тигр хил дехьа а волий, гIаланаш дIалоцуш, шина декъе йоькъу цо Лахара Месопотами. ЧIаьнкъалле бирзиначу касситин паччахьаллан олалла дожош, шен сардал хIоттаво цо цуьнан пачхьехь.

С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 7-ГIА КИЙСАК

erzu — Wed, 23 May 2018 13:15:21 GMT

Цу «къилбседакавказхошний», «къилбкавказхошний» юкъара хьосто кхоьллина ду «кура-араксан», «нах-урартуойн», «нах-кулхин», иштта «таршиш» юкъабогIу меттанаш а, церан и ваьрраш (тайпанаш) а. Вайна ма-хаъарра, цу хьостан гаьнгали хилла «Къилбкавказ - Арарат-лаьмнин онда доьзал» беха, «Кавказ-Арарат лаьмнин къепе» кхоьллаелла кIошта (цу юкъахь бац эрмалой, жуьгтий, тюркаш, ишт. цу могIара кхин тайпа халкъаш). Аларшца бен къаьсташ боцуш, цхьанаметтан адмаш хилла уьш шайн хьостехь. «Шулавери-Шому культура» кхиийначу къилбкавказхойх хиллачу къилбседакавказхоша, кхуллура ю «Майкопан» (ш.оь. III-эзар шаран 27-25-гIа бIешераш), цуьнан бух тIехь «Къилбседакавказан культура» (ш.оь. III эзар шаран чеккхе - II эзар шаран юьхь) а.
Иштта, цу заманчохь ТIехьарачу Кавказехь кхуьуш хилла «кура-араксан», «пракулхин» «нах-хурри-урартуойн» культураш а. Церан га ларалуш ду, тIаьхьо билгальера йолу «таршиш» юкъаралла а. И юкъаралла, кху тIаьхьарчу хенахь, «цуьнан халкъ азиаташ хилла» бохург, Iилмано мелла а къобалдинехь, кхоччуш къаьстийна дац, и «таршишаш» муьлхачу ораман этнодакъа хилла. Историн и «Троя» (изза «Таруиша»; III-эзар шш – ш.оь.1260/50 шш) южучу муьрехь, цунна гIонна баьхкинарш «халибаш», «амазонкаш» хиларо, ойла кхоллайолийту, и троянцаш кавказхойн орам болуш хилла бохург дIахьедан. Иза иштта делахь, цу хьоло юха а ойла кхоллайолийту, «нах-орамах-ам ца хилла те, и «таршишаш» (троянцаш)?» олий. Ширалла хьесапе эцча, цу гIалан дай хила безарш «хатташ» бара, царел тIаьхьа рогIехь берш, ламаройн «каскаш» а болуш. Вайна хаьа, цу муьрехь «хатташна» тардар деш, уьш шайх дIаэбинарш индоевропейцин раса юккъера « протохеттиш» хилар. «Ламарой» болчу «каскин» халкъал хьалха, царелла а дехьа дехаш долу нах-ораман тайпанаш орцахдовларо, и хаттар дIакъовла (уьш, «хатта-минояш» бу ала) аьтто ца ло вайна. Амма вайн ала йиш ю, Жимачу Азин малхбузехьа Iуьллу Таруиша (Троя) олу гIала кхоьллинарш, «ширакавказхой» бу. Вайна иштта хаьа, ширачу оьмаран 16-гIачу бIешерашкахь, «фригих» долчу ваьрраша ассимиляци йан долийна «хаттан» орамах долу тайп, цу гIалара лоллуш, и гIала «хурриташа» дIалаьцна хиллийла. И бахьана долуш (бахьана, зуда ядор гайтахь а), 1260-гIачу шарахь «аххийаваша» («аххийава», «ах-хи-йа-ва», гIазкх. маьIна, «он есть полуморской») Троя йохочу хенахь а, гIайре тIехь санна, цIенна «хурритин» халкъ дехаш хиллачух тера ду цу онда гIопахь. Цуьндела, царна орцаха бевлларш а хилла аьлла хета, гергарчу ораман ваьрраш – «халибаш», историно хьахош болу «амазонкаш» (а-да-мехка-зид) а. Делахь а, историн Iилма, сацам боллуш цу ойлана тIехь чIагIделла ца хиларна а, керла тоьшаллаш оьшуш хьал хиларна а, вайн меттан кепа тIехь хатташца, минойшца, каскашца, кхин йолу гIайренан (Крит, Лемнос, Кипр ишт.кх.дIа а) юкъараллашца, дазарш гайта дезна сан.
  «Хурри-нах-урартхойн маттаца» а, иштта «ширахаттан маттаца» а, гергарло хила таралучу этнодекъах кхолладелла халкъаш ду, историно «этрускаш» («тар-сий», «ара-сена»), «баскаш» (бас-ха, бас-хи, бас-кха), «турдулаш» («тур-ду-эла/и»), «турдетанаш» («тур-детта-эни») аларца билгалдаьхнарш а, цхьаболчу Iилманчаша, уьш, кавказхойн иберин (и-ба-ари) ораман тайпанаш ларахь а. Кавказера, тахана, «ибери» олуш долу халкъ кхолладала (цу цIарца хIетте а), юккъерачу барамехь цу ширачу заманал тIаьхьа, кхин а эзар шо хан яла езаш ю. Иштта иза вай къобалдахь, и шира ибераш лара мегара дац кхузаманан гуьржийн шира дай, уьш (гуьржий), цу заманчохь кхоллабалаза хиларна хьалкъ санна.
  «Индоевропейцин» тайпанаша шайх тардар (ассимиляци) диначу цу «хаттан» («ха-тIе»; гIазкх. маьIна, «стража на /горе/возвышенности») халкъах, тIаьхьо «хеттин мотт» буьйцу халкъ хиллехь а, лаьмнин чIажашкахь (кхузаманан, Турцера «Понтийн лаьмнаш», йа нийса аьлча «Каскин лаьмнаш») дисначу цIена декъан, цу «хаттан» тIаьхьиенаш ю, ширазаманна бевзаш хилла ламарой болу «каскаш» а, тахана Къилбседакаваказера, «малхбузакавказхойн меттан» тIаьхьиенаш йолу «абхазаш», «адыгаш», «абазинаш», «убыхаш», «гIебартой» а, иштта, кхин долу цу «малхбузакавказхойн» орамах хIу хьакхало кегийра этноэлементаш а. Хаттан матта тIехь хеттин мотт кхуллуш декъашхой хилларш бу «лувийцаш», «неситаш», «палайцаш».
  «Шумарш», «элламаш», цаьрца гергарлонаш долу «луллубаш» («лулахь-ба»; гIазкх. маьIна, «есть соседи», «живут по соседству»), церан лулара «гуттиш», «касситаш» тIедаьхкиначарех а, йа кхин этнобух болу а халкъаш дац. Уьш, цу мехкан автохтонаш бу, царна къилбседехьа беха «нахи-хурриташ», «хатташ», «нах-урартхой» санна. Делахь а, «шумарш» олу халкъ, тIаьхьо, Кавказан лаьмнашкара кху махка деъначух тера ду, хин гечонашкахь хидилларан говзалла шайца а йолуш. Иза нисделла хила деза, гIазкхашха «потоп» олу Iаламан бохам хиллачул тIаьхьа (ш.оь. 3000-2950 /± 50 шш./-гIа шераша лоцачу хенан юкъахь). И бахьана хила тарло, шайна юкъахь долу уллера а, генара а генетикан гергарлоне хьаьжжина, мелла а вовшеха къаьсташ и тайпанаш хилар. Масалина ала мегара ду и «шумарш», «загросс-элламан меттан» юккъера «элламех», «луллубах» мелла а къаьсташ хиллехь, уллера орам цхьаъ болуш, гергарло долу «ширакавказхойн» халкъаш хилла уьш.
  «Наирахошна» («нах-ари») гергахь даьхна, цу шинна а агIоно («кавказ-араратан», «загросс-элламан» доьзалш) юкъара (гIазкх. маьIна, «переходный») лоруш хилла тайпанаш ду, ламарой болу «гутти» («гу-тIеэ», гIазкх. маьIна, «на холме», йа «на возвышенности») а, «касситаш» а. «Наираша» («нах-ари»), мелла а шайна уллера лоруш хилла, шайн васташца тералла йолу и «гуттин» халкъ. Вайна ма-хаъарра, «наирашца» юххера генетикан гергарло долуш хилла ду, иштта «хурритин» а, «арин» а, «хаттан» а халкъаш.
  «Къилбкавказ – Арарат-лаьмнин онда нах-доьзал» юкъахь кхианачу меттан дакъоша, билгалйоккху, кхаа тобане и онда доьзал къастош йолу юкъараллаш, меттанаш: «Нах-Кулхин доьзал», «Кура-Араксан нах-доьзал», «Нах-Урартуойн/Ван/, ламаройн доьзал». Цу кхаа доьзало кхоьллина хилла, историна бевзу «Наири», йа «Нахирин Барт» олу цхьанакхетта юкъаралла. «Кура-Араксан культуран» юкъаралла, шина декъе екъча, нийса хила мегара «Кура-Араксан нах-доьзал», «хIордйистенан, Кура-Араксан доьзал» аьлла, цу тIаьххьарачунна юкъахь болуш «къилбкавказ-декъастанан доьзал». «Кура-Араксан культура», цIенна, декъастанхоша кхоьллина культура ю бохург, къобалдеш дац историн Iилмано.
  «Меттан декъадалар» аьлла хIоттийначу кепа юкъара «Нах-Урартуойн/Ван/, ламаройн доьзал» аьлла билгалйаьлла юкъаралла, яржина хилла цу ТIехьарачу Кавказан а, Къилбседа Кавказан а лаьмнашкахь, цуьнан кIеларчу аренашкахь, тогIенашкахь. Иза ю «Ван-Ариан» (ист. «Аран»), «Дурдзука» («дур-дукъе-тIе»; «дур-д-зу-ка»; гIазкх. маьIна, «владелец башни – знающий, удачный»; - ш.оь. 5-гIа бIешо – 2-гIачу бIешаран юьхь) олу юкъараллаш. Цу шиннан бух тIехь кхиана «Аланаш» («арана», «ареной») шайх хира болу, «Ван-да-Аланаш» (ист. «вандаланы»), «сванаш», лачхьакхадаларш долу «асаш» (овса), «хе-ва-сураш» (ист. «Хевсуры»), «картвелаш» (корта-ва-эла), иштта царех хила таралуш ю, цу кIоштана евзина, «миди-атропатан (чIаьнкъа) юкъаралла» а. Майрра, цхьана хенахь «дурдзукан» дакъош хилла ала йиш йолуш ду вай «двалин» (ист. «валы», «двалы»; нах.м. «Да-ва-али», гIазкх., У ущелья, есть владелец»), «сванан» («Со-Ван»; 240/50 шо – карара зама; «швиод», «свеона»), «хевсуран» («Хе-ва-Сур»), иштта кхузаманан «картвелан» (корта-ва-эла), «тушинан» («Туьше-тIе» «Туш-тIе», «Туш-Iин» «Стан-место на верху», йа «стойбища в ущелье»), «бацбийцан» (туш-бацо, бацо ба) тайпанаш, халкъаш, кхузаманчохь царех цхьадерш кхоччуш гуьржех дIаийнехь а.
  Ширачу оьмаран хьалхара эзар шераш юккъедоьлхачу а, дахначул тIаьхьа а, екъаяла йолаеллачу къилбкавказан юкъ, малхбузен агIонгахь кхиар долу «Нах-Кулхан доьзалан» юкъаралло, «Кулх-халда-хонан мотт» шен-шен аларш долуш хилла. Уьш ду: «кулхин» («Колхида», «Колхи», «Кулхи», «гилхи», «Куола-хи», йа «КIол-хи-да» йа «КIола-хи-да» кIела долу хи), «халдан» («халдейаш» бац уьш. «ХIал-Да», йа «Хьал-Да»; /5-2-гIа бIешераш), «чанахан» («ча-нах», «ча-нахи»; гIазкх. маьIна, «медведь-нахи»; 5-2-гIа бIешераш. «Кахи», «ка-хи», гIазкх., «быстрая река»), «махалонан» (изза «макрон», «махал-ан-ва», Эры, «Аре-тIе»), «санаарин» («Сана-Ари»; изза, Iарбошха аьлча, «цанари»; олуш хилла «масохи», «месха», «маса-хи» а), «дрили» (ист. «дрилы», «дар-или», йа «ду-али», йа «ламанан нах»), «нах-хонан» («хой», «ха-йа», «ха-Iа», «ха-али-ба») этносаш, тайпанаш, халкъаш. Цу тIаьххьарачеран а, кахи-картвеллан ваьррашца хиллачух тера ду лачхьакхадаларш. Малхбузехьа деха и «кулхин халкъ» (колхидаш) кхоьллинарш, «хуррито-нах-урартун» орам болу бес-бесара тайпанаш ду, историн дохаллехь цу меттехь гуладелла. Мелла а дакъалоцуш, «хатташ» («ха-тIе»; гIазкх. маьIна, «стража на /горе/возвышенности») а хиллачух тера бу цаьрца.
  «Кура-араксан культура» кхианачу махкахь ондачарех хилла, «Кура-Аракс-доьзалан» юкъаралла. Цу юкъадогIуш хилла тайпанаш ду, хIордйистенан прадекъастанхой боцурш а, аларци бен къастам боцу «гаргараш» («гаргара», «гергара», «гергара нах», царна юкъахь - «чIебарлой»; /ш.оь. 4-гIа бIешо - к.оь. 1-ра бIешаран чеккхе), «нахчаванаш», «арцхой» («Арцах», «Арце-хи», «Орхистена», «Ор-хи-йистена», «Уртехе», «Ур-тIе-хи», йа «Уртехине», «Ур-тIе-хине», изза «Цавдак» - «Хачен» - «Карабах» кхузаманан «Нагорный Карабах»), «аранаш» («Сюник», «Сисакан»; «Шуне», «Шюни» «Шюни-тIе», йа «Фавнитида», «Зангезур» («нахан-га» /область), «нахарараш» («Нах-арара», -арарнаш»). Цу нахарарин истории, эрмалоша тахана шайн долаяккхина, хIириша, «аланин» истори ма-яккхара. И болх цаьрга бойтуш, жигара дакъа лаьцнарг Росси ю, гIодеш Европера Iилманчаш а болуш.
  Аса ма-хьаххора, ТIехьарачу Кавказан юккъехь а, цуьнан малхбалехь а, кхоллаелла хилла онда бахаман-политикан яккъаш. Уьш ю: ширачу заманчохь «Сакасена» олуш хилла, шена чуйогIуш кхо кIошта йолу, «Аракс» хица кхоллабелла онда мохк. Цу юкъа йогIуш хилла ю «Нахича-Ван», «Арцах», йа «Арца-хи», цу «Сакасена» мехкан юкъ хилла «Шюни» а. И яккъаш кхиийнарш, «нах-маттан» юкъара адам хилла. Иштта, «нах-урартхой» бехаш хилла ю, цу «Севан» (ш.ист. «Суниа-ван» ) Iоманна гонахьа йолу кIошташ а, йоллу «Араратан атагIе» (кхузаманан «Арменин атагIа») а. «Эраш» беха «Эрети» («Ари-тIе») а, кхоллалура болу «Кахетин» мохк а, «нах-урартхойн» орамах долчу адамин, дахаран кIошта хилла ю цхьана хенахь.
«Ширакавказхойн» орамах долу тайпанаш, кхоччуш къаьстина мур лара мегара бу, ширачу оьмаран, I-ра эзар шаран чеккхе. И тайпанаш, халкъаш шайн дахаран вастехь къастаме аматаш долуш хиллехь а, «симитин», «индоевропейцин» Iаткъамна дуьхьала латточу къийсамехь, даима бартахой болуш даьхна ду.
  «Ширакавказхойн» расан ораман генаш долу и шира этнотобанаш, кхузаманан ваьрраш, халкъаш, церан меттанаш, аларш, лераш кхоллалура долу баххаш ду. Юкъараллин зIенашца, бахамин кхиаршца, культураца, маттаца гергарло долу тайпанаш цкъа хьалха тукхамаш кхуллуш вовшаха а кхетий, тIаккха, керла халкъаш кхуллуш хилла ТIехьарачу Кавказехь. Уьш ду: «Колхидан» (кулхаш), «Гаргаран» («гарга-гар», «гергара»), «Кахетин» («Ка-хи-тIе»; ист. «Кихуни»; гIазкх. маьIна, «удача-река-над» /-место/; «Над рекой удачи»), «Картлин» («Картали», «Корта-эли», «Голова-князья», «главные князья» - прагуьржий), «Шира Ал-Банан», йа «Ал-В/Б/анан» меттанаш а, халкъаш а, мехкаш а.
Цу «Шира Ал-В/Б/анан» («Ал-Бан» «Албании», «персаша», цу махках «Аран» олуш хилла) махкахь дехаш хилла 26 тайп, шайна юкъахь долуш «нах», «нахин», «дегIастанан», «гIажарийн» орамах кхузамано дIатоьхна долу ваьрраш а, халкъаш а. Уьш хилла «андакаш» («андиа», «Ан-дай-Iа»), «гаргараш» (гергара), «гелаш», «дидураш», «кисташ» (къистинарш), «каспиш», «легаш» (лекаш), «содаш» (садай, «со-да»), «силваш», «удинаш» (утти), и.кх.дIа а. Царна юкъахь хилла, ладаме «нах» тайпанаш ду: «гаргараш», «содаш», «кисташ». «Шира Ал-Ванан» тайпанашна юкъахь, хьалхе йолу хилла халкъ, «гаргараш» бу. Уьш, изза «ал-банаш» (Ал-бан, ал-мохк) бу, «Ван» дош, «Бан» дашца хийцар бен, кхин башхалла йоцуш. ТIаьхьо, нах-этнос цу албанхойн юкъараллех дIакъастиначул тIаьхьа, цу нана-этносин хилла шира историн декъахь шайн халкъ (тIедеъна) хилийта, олалле деъначу къоман Iилманчаша, шайна томехьа йолчу цIерашца хийцина цу цIерах дукхаха ерш. И тайпа болх бинарш ду азербайджанан, эрмалойн, гIазакхийн, жуьгтийн, хIирийн, доцца аьлча, Кавказан автохтонаш хилла доцу халкъаш.
  Иштта, цу махкана малхбалехьа а, къилбехьа а кхоллалура ду «каспи-удин», «манан», «прасамарран» меттанаш а, халкъаш а. И «хурритех» долу «мана» халкъ а, цхьаболучу Iилманчаша лоруш ду «урартхойх» къаьстина га. «Наирахошна» уллера, «гуттин» халкъ лоруш хиларна, цу шина халкъана юккъера халкъ лара мегара ду и «манаш» а.
  Урарту пачхьалкх йохале а, йоьхначул тIаьхьа а, цуьнан халкъо кхиийначу культура тIехь, кхуьара ду «Мидин» а, «Атропатенан» махкара, ламаройн маттаца доьзна аларш. Аса дуьйцург дац ша «мидийцин», «атропатенойн» тайпанаш а, йа церан мотт а. Аса юьйцурш ю, цаьрца, юкъара дахар долу «ширакавказхойн» орамах йолу «прааланан» тIаьхьиенаш.
  Цу «Шира Ал-Ванан» («Ал-Бан») малхбузехьа а, цуьнан дазонца а, дехаш хилла: «гаргараш», «глигваш», «санаараш» («Са-На-ари», гIазкх. маьIна «Душа+Проматерь+равнина», «Са-На-аре»; «санаара», изза «хона», «хоной»; Iарб., «цанары»), «Кавказан троглодиташ» (хьехаш чохь бехарш), «хамекиташ» (хамхита – «ха-ма-хи-тIе»), «двалиш» («Да-ва-али», гIазкх., «У ущелья, есть владелец»), «тускаш» (нах-тушинаш) олу «нах-ораман» тайпанаш. И паччахьалла долу мехкаш кхолладелла меттиган бух буьйзина бу, сиз хьокхуш, лахахь билгалдаьхначу этнохалкъашца:
  «Ал-Банан халкъ» кхоьллинарш бу, Кавказан малхбале дIабахна болу, Атропатенан латта тIера «хурри-нах-урартуой» («албанаш», «андакаш», «айнианаш», «гаргараш», «садош», «кисташ», «санаараш», «Эри», и.кх.дIа) а, бухахь баьхна болу «малхбалера къилбседакавказхой» («утти», «каспи», и.кх.дIа) а. Иштта, тIаьхьо, ахэзар шо даьлча, цу халкъана Iаткъам бен болу «гIажарий» а.
«Гуьржийн халкъан акъари» кхоьллина этнически бух буьйзина бу, «нах-хурриташца», «гIажарийн» тайпанашца а, мелла а «хатташца» («ха-тIе»; гIазкх. маьIна, «стража на /горе/возвышенности»), греко-римашца, симитин элементаца а.
«Эрмалойн халкъ» - «индоевропейцин» («муска», йа «мушка» халкъах долу фракин пхи тайп) хьалхе а йолуш, «хеттин», «симитин», «грекин», «гIажарин», мелла а «нах-урартхойн» (хана-гаргаран-нахараран) тайпанаша цIий доьттина, тIедеъначарех долу чIаьнкъа къам ду. Цуьнан адам даьхна мехкаш а, кхузаманан Армени кхача цара биначу некъан раж а ю: [«Фраки (Балканан ахгIайре) - Мелитена (Анатоли-Алзи) - Арме-Шуприа (Шубуари) - «Араратан акъари» (Урартуон латта) - «Жима Кавказ» (ТIехьара Кавказ)].
  И лакхахь хьахийна кхо халкъ (ал-банаш, гуьржий, эрмалой) кхуллуш дакъалаьцнарг ду «Гаргаран халкъ». Иза, шен хьостехь, цIена «нах» ваьррин орам болу, юкъаралла хилла. Цу халкъо «эрмалойн» а, «гуьржийн» а халкъаш кхуллуш мелла а дакъа лаьцнехь, «Шира Ал-Ван» олу пачхьалла кхуллуш, онда жигаралла гайтиначух тера ду цу халкъо, цу хьостехь коьртаниг а долуш. «Ал-банойн мотт» а, йоза а «гаргаран меттан» бух болуш хилла ду, дуьххьара деъначу ахэзар шарахь. Цу «нах-тайпанашна» юкъахь, историна девзуш ду «Нахарары» («Нах-арара», -арарнаш») олуш хилла ваьрраш. Уьш хилла, онда, элин цIийнах долу олаллин тайпанаш, цара кхоьллина кхерчаш. Керлачу оьмаран 8-гIа бIешераш тIекхаччалца бехара бу цу махкахь и элин кхерчаш шайн гIепаш а, эскарш а, шен арахоьцуш «нахч», «нахарташ» олу ахча а долуш. И элий, «нах» тайпанан тIаьхьиенаш хиллачух тера бу. ХIунда аьлча, цу «эрмалоша» шайн шира тешаллашца а бакъдарна, 7-гIачу бIешарахь, Арменехь дехаш «нахчаматянин» тайпанаш хилар, церан провинцех «наханга» («нах-Iан-агIо») а олуш.
  «Къилбседакавказхой мотт» бекъало, кхаа этнодоьзалан декъашка: «малхбузекавказхойн мотт», «юкъаметтера кавказхойн мотт», «малхбалекавказхойн мотт». Хьалха хьахийначу меттан дакъа «хаттан» орамах делахь, шолгIа дакъа нах-этносан орам болуш ду. КхозлагIа декъан орам кхоьллинарш, «Кура-Аракс культуран» юккъера цхьацца долу, нах-орамах доцу тайпанаш, «Каспи хIордан» йистошца даьхна, даьхнелелорхойн тайпанаш хилла ду. «Малхбалекавказхошна» юкъадогIуш долу «Iаьндийн» халкъ, алсама нах-орам болчу ваьррашца хьакхадаларш долуш, шираллера дуьйна даьхначух тера ду, суьйлишка диллича, вайна уллера а долуш. Цкъацца, шайн аматаш тидаме эцча, «нахчий бу» ала а таралуш бу уьш тахана.
Совета Iедалан Iилманчаша харцахьадаккхар деш, «Iаьндин-жIайхойн мотт» аьлла уьш вовшахатоьхнехь а, и ши мотт кхетар доцуш, цхьана ца догIуш меттанаш ду. Шира заманчохь, ТIехьарачу Кавказехь болчу «Каспийн хIордан» йистонашца даьхна ду, «андаки» («андиа», «Ан-дай-Iа») олуш хилла и халкъ, ДегIастанне качале. Вайна хаьа дезаш ду, и «Iаьндой», шира заманчохь (Урарту паччахьалла кхолладалале хьалха а), даима нах-ваьррин лулахой хилар, Мана махкаца доза а долуш. И «андиакаш» «хурритех» хилла бацахь, шеко а йоцуш, «гаргаран» тайпанашца лачхьакхадаларш долуш хила тарало уьш. Иза вайга меттахIотталахь, и «Iаьндий», дегIастанан ваьрраш юкъахь, уггаре а уллера генетикан гергарло «нахчашца» долуш уьш хилар, чIагIдан йиш ю вайн.
  Ширачу оьмаран 13-гIа бIешераш тIера дIайолчу заманчохь, зазадоккхуш кхиа йолаелла «Колхидан культура». Ширачу оьмаран, 7-гIа бIешаре кхаччалца яхна йолу и культура кхиана мохк бу, таханелера Малхбузенан Гуьржеха. Цу заманчохь, «гуьржийн» халкъ кхоччуш кхолладалаза а долуш, цигахь баьхна «колхаш» (кулхи) «майкопан культуро» кхоьллина а, шеко йоцуш «кура-араксан культуро» Iаткъам бина а, «хурритин» цIий алсама долу «нах-тайпанаш» хилла, цу махкахь дехаш дерш. Цу культуран аматаш долуш «ширакобанан культура» хиларна, кху тIаьххьарачу хенахь, Iилманчаша и ши культура вовшахатухуш, «колха-кобанан культура» аьлла чIагIдеш ду. Ткъа «ширакобанхой», «нах-орам» болу тайпанаш ду, «Даръялан чIажахь» кхиана ду ала там болучех.
  Тахана вайна евзу Гуьржийн чоьнах а, цуьнан къоман дакъойх лаьцна дийцале, вай билгалдан деза и «гуьржийн» халкъ, ширачу оьмаран кхо бIешерашна юкъахь, «нах-этносан» бух тIехь кхолладелла хилар. Ша Гуьржийн чоь, истори-географин бархI декъах лаьтташ ю. «Абхази», «Мегрели», «Свано-Двалети» (цу юкъахь кхузаманан «Къилб ХIирийн чоь» а йолуш), «Хева-Тушети» (цу юкъахь «Пшава-Хевсурети» а йолуш) олу и этнически мехкаш, «Йоккхачу Кавказан» ломан дехачу дукъаца Iоьхкуш ду. Иштта цу юкъахь, Турцица доза долуш йолу къилбехьара «Месхети» а лерича, вуьш долу пхи дакъа («Аджари», «Гури», «Джавахети», «Имерети», «Картли»,) тахана, «цIеначу гуьржийн ду» ала мегара долу, мехкаш ду уьш. Лакхахь хьахийна «Сванети», «Давлети», «Хевасурети», «Тушети», «Кахети» шеко а йоцуш, «дурдзука» («дур-д-зу-ка»; гIазкх. маьIна, «владелец башни – знающий, удачный») олу халкъ юкъадоьдучу «кура-аракс меттан» доьзалан дакъош а, «нах-тайпанах» хилла а ду шайн хьостехь. Вайна хаа дезаш цхьаъ ду, лахарчу къепо гойту иссалгIа (№9) кийсак, хилла хилар нах-ораман этнотобано кхоьллина, кхиийна, церан долахь хилла, амма цаьргара гена йоцчу хенахь дIабаьккхина мохк хилар. Иштта, цу тIехь вайна гуш долу дазонаш а дац нийса, шираллехь ма-хиллара. Кхузаманан «6», «6а», ах «4», «9», «2» кIошташ (Кура хин гечоне, ТIехьаракавказан юккъера мохк кхаччалца а болуш), нах-тайпанаша онда дакъалаьцначарех ю, историн дохаллехь шайн кхиарца.
  Вуьш долу «картвела-иберин матта» юкъара халкъаш («мегрелаш», «занаш», «зугдидо-самурзакаш», «чанаш», «сенакаш») дикка теллина, сайна девзаш ца хиларна, цкъачунна Iора ца дохуш дуьту аса. Цхьаъ ду, шеко хила йиш а йоцуш дерг, иза, Малхбалера Гуьржийчоьно кхиийна халкъан дакъош шайн хьостехь (ш.оь. 4-2 бIешераш) нах-орам болуш, цу тIехь кхолладелла халкъаш хилар. Цара бийцина мотт, «нах-урартхойн» хилар чIагIдан таро йолуш хира ду вай, вайн шира мотт вай меттахIоттабахь. Малхбузехьара «ча-нах» (дукхаха, уьш хIордахой бу) шеко а йоцуш, шайн хьостехь, нах-ораман тайпанаш хилла.
  «Картлин дийцаро» юьйцучу цу историн юьхьигехь, «протогуьржийн» хилла мохк бу, таханалера «Лакхара», «Лахара Картли» а, «Кахети» (къилбседе йоцуш) а, «Джавахи» а, кхузаманан Азербайджанехь долу «Шамхорчай» олу хи тIекхаччалца болу, «Кура» хина къилбехьа Iуьллу мохк а. Цу заманчохь, таханалера «Имеретин», «Месхетин» мехкаша хадийначу дозанца, цуьнан малхбузехьа хилла ю, «Колхидан пачхьалкх». ЦIена «хурритин», «нах-урартхойн» тайпанаша кхоьллина хилла и пачхьалкх, ш.оь. 1-ра бIешаран чеккхенехь бен, шен этносостав хийцаелла а йоцуш.
  Александр Македонскин оьмарехь цу махкахь дехаш хилларг ду, шеко а йоцуш «халда-хонан» халкъ. «Нах» орамах болу, «гаргараш» коьртехь болчу, «барта» юкъадогIуш хилла а бу и «халда-хонаш». Вуьш долу, историно билгалдаьхна тайпанаш, бахаман аматаша техкина цIераш йолуш хиллачух тера ду.
  Вайна хаа дезаш дерг ду, и «гуьржийн» халкъ, дуьххьара, шина халкъан доьзало кхоьллина хилар. Шира яздина тешаллаш, меттан Iилман агIо ларош зерца хьесап дича, билгалдаьлларг ду, «гуьржийн (иберин) мотт» кхуллуш дакъа лаьцнарг, лакхахь ма-хьаххора, боккхачу шина доьзалан меттанаш хилар. Ондачарех долу царех цхьаъ, бухахь даьхначу «ширакавказхойн» орамах долу, «нах-тайпа» хилар. ШолгIаниг, «индоевропейцин» маттаца мелла а гергарло долу, Мидин махкара тIедеана, олаллехь хиллачу халкъан дакъа хилар а. И «гуьржийн мотт» кхуллуш, бух хилла лаьттинарг бу, цу меттигера автохтонан халкъан мотт, вуьшта аьлча, «халда-хонан мотт». Уьш иштта бевзаш бу, «хиониты» олу цIарца а.
«Ширагрекин» историк волчу Страбонас а билгалдина ду, цуьнан хенахь цу «Иберехь» ехаш, этнически къаьсташ йолу ши тоба хилар. «Мокцевай Картлисай» олучу хенан хаамаша (хроника) дийцарехь а, бухахь даьхна автохтонан дакъа, «бIахалалла йолу хонаш» хилар билгалдолу вайна Юккъерачу Кавказехь дехаш а долуш.
  И «хонаш», цхьаа шеко йоцуш, «кобанан культура» кхоьллиначу «нах-тайпанах» хилла бу. Ткъа церан шира бух аьхкича, вайна иштта билгалдолу, и «хонаш» «колхидан культура» кхоьллиначу халкъах долу ваьр, дакъа хилар а. ХIунда аьлча, цхьана хенахь, шайна тIегIартачу хийра орам болчу халкъах дIа ца эрхьама, «Чорох» (Чхьора-хи) хин коьртера, «Триалет ломан» дукъаца къилбседехьа таьIаш, «мосхашна» (санаарашна) тIе а доьссина (ш.оь.VII-гIа бIешо), цул тIаьхьа, къилбседа-малхбале гIоьртиначух тера бу и «хонаш», «Кура» хин юккъерачу меттигехь баха ховшуш. Цу тайпанах долчу цхьана декъано, «Даръялан чIажехула» кхин дIа а некъ биначух тера а ду, Къилбседа Кавказехь кхуьачу «кобанан культура» юкъахь дакъалаца. Иза мухха хиллехь а, Нахчийчуьра «чIаьнта-органан чIажахь» яхна ю цу «хонан юкъаралла» а.

4-гIа жамI: Кхузаманан империн заказашца, йа готтаIалашо йолчу къаьмнин Iилманчаша хIоттийна концепцеш, схемаш дIатотту аса. КIезга делахь а, баккъалла, бакъдерг ду ала томехь долучунна тIетийжаш, кхоьллина ю хIара, «Меттан декъадалар» аьлла «ширакавказхойн» расан кеп. Кху тIехь хьахоза, йа деллаза диснарг толлуш, и чIагIдар тIаьхьиене кховдо Iалашо йолуш, некъан лар ю аса Iораяккхинарг а, царна куьйгалла дан аттонна билгалйаьккхинарг а.

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

Цхьанаделан дин а, текъам-динан (язычество) къеп а.

Ширачу заманчохь хилла мифаш а, «дели бу» бохуш, цIуйн цIерашца кегийна гIурт а, тIаьхьо лелла дукхаделин, текъам-дин (язычество) а, хьуна довзийта лаам бу сан. Цкъа хьалха, суна кхолла лаьа цIуйн хилла юкъаметтигаш, церан гергарлонаш билгалдоху кеп а, довзийта лаьа дахаран раж Iорайоккху тешаллаш а. Цунах дерг вай билгал ца даьккхича, йа дийцаре ца диллича, хьуна, сан дешархо хала хира ду кхета, текъам-динан чолхечу къепах. Хьесап дан атта хилийта, хьан тидаме юьллу аса, кху агIонна лахахь гойтура йолу, кхо-йиъ кеп (кепаш №3, №4, №5, №6).
  Вайна ма-хаъарра, адаман дахаран исторехь хьалхара зуьретан а, паччахьаллалин а кхерч кхоллало Хьалхарачу Азира, хьекъар долу Тигр (Аренцахи), Евфрат (Буоранун) хин атагIашкахь. Цу атагIашкахь кхолладелла халкъ, нийса хира ду: цу атагIашкахь даха хиъна ламанхой хилла адамаш, дуьххьаралера юкъараллин адамел а кхетам, Iадат, ламаст лекха, кхиаме долуш хилла аьлча. Церан тешар а, динан къепе дерзош юкъ кхуллий, цхьаъ бен воцчу Далла хастам беш хилла. Цу Делан цара йоккху цIе хилла, историно вайна йовзийтина цIе – «Алалуо», йа «Халалуо». ТIаьххьараниг, симитин орам болчу цузаманан адмаша, шайн аларе ерзийначух тера ду, хьалхара «хI» аз дIадоккхуш (охьадожош). Цу цIарна чубиллина кхетам шина дешдекъо кхоьллина хилла, «ХIал», гIазкхашха аьлча «вселенная» бохург ду. Ткъа «Элуо», йа «Эла» олу дашо гойту кхетам, гIазкхашха аьлча «владыка» бохург ду. Стигларчу Iаьршан да волчу Делан сийдеш, динан къепе кхуллучара, аьрда-цIенош деш хилла айъаеллачу меттигашкахь, исторехь «зикуррат» цIарца вайна девзуш долу. И аьрда-цIенош дечеран Iалашо хилла аьлла хета суна, цхьаъ бен воцчу цу Делана, мелла а, и адам гергагIорто а, Цуьнан дикане сатесначу адаман аьтто бан а. Цу гонахьа, паччахьалла кхолла Iалашо хиллачух тера ду, цу заманан мифин хьесапдича. Уьш хилла, цу Кавказан а, Загроссан а, Араратан лаьмнин бахархой – ламанхой а, «Шина хин юккъера» цу ламанхойх хилла атагIой а. И шеа (ламарой, атагIой), цу меттиган адам ду, «пракавказхойн» ораман шира ши га ларалуш долу.
  Дуьне кхолладаларца боьзна, цхьана «ХIал-Элана» хастам бечу цу адамин хьалхара кхетамо къобалдинарг а, уьш тешар дерг а хилла: дуьнекхоллар нисдинарг, юкъара, «МЭ» («МА») олу цхьа низам хилар. Цу низамо, юкъара гIуртах «дуьненан хIорд» кхоьллина. Цул тIаьхьа, цу хIорда чуьра гучабаьлла «Лам». И лам, цу хIорда тIехула хьалаайъабелла хих дIахедаш, кхуллуш «ХIаваъ». Цул тIаьхьа, Дала шен гIоьнчашца (билламе аьлча, «маликаш») кхуллу «дийна синош», шайна юкъахь коьртаниг адам а долуш. Цу тайпана ду и шира туьйра (миф).
  ХIинца вай, и агIо, кхузаманан Iилман маттаца Iорайоккхура ю: Космасан йозалла Iовдуш, кхолладелла латта а, кхин долу протоседарчий (планета) а. Уьш хила таралуш ду, шан хьесапехь хи, газ, иштта, кхин тайпана йолу гIорзаш. Хенан дохаллехь, царех кхоллало чIагIделла гIатташ. Тектоникан некъаца, и латтан гIатташ тIеттIатаьIначу меттехь, хин бухара айъало, шайх хуьлуш лаьмнаш, иштта цхьацца йолу тIепангаш а. Хичохь кхолладелла са долу хIуманех цхьаерш, латта тIехь йисна, эволюцин некъаца лаьттан хьал тIеоьцуш. Иштта кхолладелла боху Iилманчаша, синойн дахар а, Iалам а, климат а. Цу синош юкъахь, эволюцин некъаца кхоллавелла боху хьалхара стаг. «Беран» хьесапехь хиллачу цу адамах, хенан йохаллица, кхоччуш кхиъна ваьлла кхузаманан стаг хилла цара дийцарехь. Иза, кхузаманан философи ю.
  Кху тIаьхьарчу муьрехь «диалектан материализм» юьтуш, динан беша кхийдар совдаьлла цу философин. Политикца боьзна адаман кхетам Iехо безачохь, цу Делаца доьзначуьнца ловзарш леладан а бевлла, «дуьненан юкъаметтигаш кхуллу инженераш» а (гIазкх. маьIна, «инженеры мироустройства»).
  Ширачу заманчохь, дуьнекхолларца боьзна и тайпа кхетам а, философи а йолу, Хьалхарачу Азира вайн шира прадайша, тIаьххьара а, мелла а цу нийса хиллачунна тIерабовлуш, хьерадаьлларг дийца долийна. Шайна бевзуш боцчу, цхьацца Iаламан хиламашна цIераш а тохкуш, цу хиламан цIарах «дели», вуьшта аьлча, «цIуй» кхуллу, шайн галабаьккхиначу кхетамехь цара.
  Иза муха нисделла? ХIун бахьана хилла, церан дуьххьаралера, и нийса кхетам галабаккха кхолладелларг? Сан шеко яц, нацкъарчу меттехь кхоллабелла, йа кхоьллина хийрачеран кхетам иза хилар. Вайна хаьа, ницкъ боцчуьнан герз, питана дуйла. Питано, шеко кхуллу. И кхоллаелча, мел чIогIа иза хиларх, дукха хьолахь барт буху. Барт боьхна меттиг, дакъошка екъало. Ишттачу меттехь, хIилланца дегIалла веъна нацкъараниг хира ву, маслаIатан да а, кхелахо а, тIаьххьаре а, цу хьогIе йирзиначу шина агIонна тIехь олалла ден дерг а.
  Цу тайпа болчу некъаца, галабаьккхина хилла нухьал-адаман кхетам а. И галабаьккхинарш хилла, Африкан контенента тIера схьаоьху, хIордаца махлелош болу «африо-симитан расан» векалш. Иштта, тIаьхьо, цхьа эзар шо даьлча, аренца лелар долу «индоевропейцин расан» тайпанаш а, цу махка гIерта доладелла къилбседа-малхбалехьара. Цу шина расана оьшуш хилла, махбан керла мехкаш (рынок, полисаш) а, даьхни дажон аренаш а. И шеа раса, хьогIалла йоцуш тIеоьцуш хилла бухахь бехачу автохтонаша.
  Вайна хаьа, IV-гIа эзар шаран чеккхенехь а, III-эзар шаран юьхьигехь а, хинкеманаш, бурамаш хиллий, масех тонн тIера, бIенаш тоннаш кира ойъу гIирсаш болуш. Амма, кхиаме болуш махбан, оьшуш ю къуьйсила. Цара, иза а кхоьллина. Муха? Царна, атта некъ карийна. Цкъа цхьаъ хилла, машаре яхна Месопотамин юкъаралла, екъна цара хIуманан, синкхетаман тIегIанехь кескаш еш. «Пунт» олу мохк а, «Дильмун» олу гIайре хьестош, цара, адаман кхетаме кегаре буьллу. Цхьатерра, цара нухьалшна марзйо, Iаьршехь Iачу Далла накъосталлина, латта тIехь адамо шайн урхалла кхоллар. «ХIал-Эла» (ист. Алалу) къобалвеш хиллачу Нухьан халкъо (нухьалш) тIеоьцу «стигланан паччахьалла», «лаьттан паччахьалла» олу, церан, питане бух кхуллура болу ойла. Зайл-йозанехь карийна тешаллаш бакъхилар гойтуш ду АллахIан дош а.
Цо боху: «Хьýна ца хиъна, баккъалла а АллахI, стигланашин а, лаьттан а паччахьалла /óлалла/ Цуьнан дуй? Шун /ма/ вац АллахI вóцург вéрас /Iуналчá/, вац гIоьнчá» (2-гIа Сýрат Альбакъара /Етт/, 107-гIа аят).
И ши кхетам, адамо бекъна хилар гойтуш, тешалла ду иза. Цу галабаьккхиначу кхетам тIехь кхоллало дукхаделин дин, кхуллуш цу цхьаъ бен хилла воцчу Делан накъост. Историно вуьцу и «Алалуо» (ХIал-Элуо), боккхачу хиламна бен юкъа ца гIуртуш, Iаьршенна Iуналла дийриг а вой (вуьшта аьлча виц а вой), цу шина паччахьаллина, шиъ дела кхуллу цара цкъа хьалха: «Стигланан дела – «Ана» , «лаьттан дела – «Ки» олий. Кхоччуш цу шинца боьзна кхетам чIагIбелча, цара кхуллу симитин хIуо шеца долу цIуо - «ХIордан дела – «Энки», иштта церан гIоьнчий болу кегийра, меттиган цIуй а. Иза, тIаьхьо даьржара дерг ду.
«Стигланаш кхьоьллина Цо гIортолаш а йоцуш шаьш шуна гуш, лаьттах лекха лаьмнаш а доьгIна Цо и шуна /кIелахь/ меттахцахьейта. Массо а куьцара дийнаташ а даржийна Цо цу тIехь. Оха Стиглара /догIун/ хи а доссийна, массо а хазчу кепара ораматаш а довлийтина Оха цу тIехь» (31-гIа Сурат Лукъман,10-гIа аят).
«Цо кхоьллина шу цхьана синах /Адамах/, цул тIахьа цуьнах йина Цо цуьнан кепарниг /Хьава/. Доссийна Цо шуна хьайбанашха /сте-боьрша даьхнех/ бархI* кепара, Ша шу кхуллуш шун нанойн кийранашкахь ражехь /хи, улх-детта цIи, жижиг цуьрг/ кхолларца, /кийрарчу/ кха /гай, кийра, беран-цIа/ боданехь. Иза АллахI ву шун Дела, Цунна ду паччахьалла /олалла/, /кхин цхьа а/ дела вац Иза бен /Иза воцург/» (39-гIа Сурат Аззумар /ЖIуганаш, тобанаш/, 6-гIа аят).
(Даьхне*: бежанаш, гомаш, уьстагIий, гезарий, говраш, эмкалш, зIокардаьхне, накхармозий).
«Цо кхоьллина шу цхьана синах /Адамах/, цул тIахьа цуьнах йина Цо цуьнан кепарниг /Хьава/…» (39-гIа сурат, «Аззумар» /ЖIуганаш, тобанаш/, 6-гIа аят).
«ХIай адмаш! Кхéра шайн Дéлах, Шá шу цхьана /Áдаман/ дéгIах кхоьллинчу, цунах /цуьнан пIенданах/ цуьнан зуда /Хьава/ кхоьллинчу, цаьршиннах дуккхá бóжарий а, зударий а /кхоьллина уьш дуьнé мел ду/ бáржийначу. …» (4-гIа сурат, «Аннисáъ» /Зударий/, 1-ра аят).
«/хьалха/ Адамаш ца хилла цхьа /дин долу/ уммат бен, /цул тIаьхьа/ декъаделира уьш /динехь/» (14 -гIа сурат, «ИбрахIийм», 19-гIа аят).
«/Делора/ Бакъдолуш, Оха лерам бина Адаман кIентийн, Оха лелийна уьш лаьтта тIехь а, хIорд чохь а /царна пайденна/, Оха рицкъа делла царна цIенчарех, Оха толийна уьш толорах а Тхаьш кхоьллинчарех дукхачарна тIехь» (17-гIа Сурат Альисраъ /Дехьаваккхар/, 70-гIа аят).
Цу вай далийначу аяташа гойту, цу ширачу заманан коьрта васташ.
Адам, Хьава, церан тIаьхьие йоцург, цу АллахIа царел хьалха кхоьллина хилла дийна синош. Иза бакъдо кху аяташа: «Адам кхоьллина Цо бекъачу боькучу поппарха, /ша цIер тIехь еттина/ кхийра пхьегIа санна»; «Иштта жинн а кхоьллина Цо /вовшех/ ийначу /цIенчу/ цIерах» (55-гIа Сурат Аррахьман /Къинхетамениг/, 14; 15-гIа аяташ). Джабраил-малик коьртехь долу маликаш а, Иблис шайн да волу жинаш а. И жинаш Адам коллале дикка хьалха дуьйна хилла ду. Уьш тера дац адамех а, маликех а. Делахь а, адамо санна ойла йо цара, вон дика къастало цаьрга, шайн тIаьхьие а кхиайо цара адамо санна. Цул совнаха, Адам кхоллале хьалха рицкъана лерина даьхне а, экхий а, кхин долу синош а кхоьллина Дала. Иштта, Цо кхоьллина бес-бесара ораматаш а. Цу жиннин аматаш, васташ, адамца хилла юкъаметтигаш, йийца охла вац со, амма сан кхетамо, хьесапо къобалдеш ду, дуьххьара, Делах накъост тохарца доьзна бахьана, цу жиннаш тIера доладелла аьлла. Иза, Иблисан болх бу. Цунна дика евзу адамин гIийла агIонаш. Цуьнан тешнабехко, хIиллано адаман лаамаш, шена (Иблисана) оьшучу хорша берзабо хаарца. Цуьнан коьрта Iалашо хилла Адаме, Хьавага, Дала царна дихкинарг дайтар. Цо цаьрга дуьхьала, «стом баа» ца олуш, церан лере даима шабар-шибар деш, дегнашка сингаттаме ойланаш кхуллу, бохуш: «…Шу шиъ Дáла духатоьхна /ма/ дац хIокху диттах, шу шиъ малик ца хилийтá а, йа шу шиъ /хIокху ялсаманехь/ гуттар дéхачáрех ца хилийтá а бен» (7-гIа Сурат АльаIрáф /Óганаш/, 20-гIа аят). Цо цу диттах лоций дечу шабар-шибаро, тIаьххьаре а цу шиннан ойлана марздо и стом кхалла. Адамаш там болуш ду дицдалар, гIалата довлар. Амма, Адамера и тайпа ледарло яларан бахьана хилла, цкъаа цул хьалха, Иблисо иза левина ца хилар а, цуьнан хIумалгашна иза кийча ца хилар а. Цул совнаха, цу хIумалгех ларавала Iемина а ца халла иза. Цундела, АллахIа боху: «Iехадаларчу дóжийра цó и шиъ. …» (7-гIа Сурат АльаIрáф /Óганаш/, 22-гIа аят).
Делан лаамца, иштта зер девзина Адамна, зеделларг хууш а хилла иза. Ялсамане чуьра араволачу муьрехь, латта тIехь ваха, пайхамар хила, Иблисах ларавала, латтана Iуналла дан кийча хилла ша Адам а, цуьнан доьзал а, иштта, церан тIаьхьиенаш а. Делан низамаца деха адам, деба долало, латта тIехь дахар кхиош.
Адам кхелхиначул тIаьхьа а, Иблис, шен болх сацийна бац. Ша АллахIана делла дош: «Цо /Иблиса/ элира: «Хьан вазаллора, ас уьш /тилонне а/ тилор /Iехор, лебийр/ ма бу – берриге»; «Хьан цIена лайш боцурш» (38-гIа Сурат «Сод», 82; 83-гIа аяташ) кхачушдо цо, Адаман тIаьхьиенаш а, халкъаш а галадохуш.
  Цу кепара нисделла, Нухьан халкъаца доьзнарг а. Иблисо, ша деш долу зулам, шен куьйга деш дац. Цуьнан коьрта герз, хаза, мерза, амма шолхе йолу мотт бу. Цу маттаца, адаме, халкъе шегга дойту цо ша-шена зулам. «Цó /иблийсо/ элира: «Ахь со ма-тилорра, со цáрна кIéлонна хуур ма ду Хьан нийсачу новкъа»; «ТIаккха со дóгIур ду царна /уьш галбáха/ цéран хьалхéнашкахулá а, цéран тIéхьéнашкахулá а, цéран аьтту áгIóнашкахулá а, цéран аьрру áгIóнашкахулá а. Хьýна карор /ма/ бац цáрех дукхах берш /Хьайна/ баркаллé» (7-гIа Сурат АльаIрáф /Óганаш/, 16; 17-гIа аяташ).
Цхьана Далла (ХIал-Эла) Iибадат деш хиллачу нухьал халкъе, цо кховдабо галабаьлла кхетам - ойла. И кхетам (ойла) нухьалшка кховдо, цунна карийна африо-симитин расах долу, Африкан халкъан дакъа, цу хенахь хIордаца махлелорхой хилла болу.
  Архиологин схьаделларш, сацкъаран экъанаш тIера мифаш, кхин долу яздина тешаллаш ду, пхи-ялх эзар шо хьалха хилларг, Iорадаккха аьтто вайна беш дерг. И тешаллаш луьттуш хьесап дича, гучадолу, дуьххьара «Шина хин юккъера» дахар дIадоьдуш хилар бертахь а, къинхьегамехь а. Шумаран вариант йолчу мифо, вай дIадуьгу цу хене:

Цу ширахенахь лаьхьарчий дацара,
Сту лоцу гезгаш а яцара,
ЧагIалкхаш яцара, лоьмаш а дацара,
ЖIаьлеш, берзалой яцара,
Кхерамаш, Iадо хIуманаш дацара,
Адамашна юкъахь барт бацарш дацара …

Доцца аьлча, ялсаманинан гергахь ю ала томехь йолчу цу хенахь, «…йоллу «ХIал» (Iаьрше) а, доллу Хьалхарчу Азира адам а, цхьана маттахь, шайн цхьана Делана хастам беш хилла».

  «Ширакавказхойн» нана-маттан юккъера «нухьалан», «элламойн», тIаьхьо «шумаройн» адамо, цу вайн шира прадайша кхуллуш хилла коьчалан, юьртабахаман хайр, тIехкъинхьегам болуш хилла. Цу заманчохь, ширачу оьмаран IV-гIа эзар шераш чекхдовлачу муьрехь, Африкан континента тIера баьхкиначу хIордан махлелорхоша, «Дильмун» (кхузаманан Бахрейн) олучу гIайре тIехь, махбарца йоьзна туп кхуллу. Цигара дIа Iаткъам беш кхолла, шайн лаамаш кхочушбен йолу яккъаш «Шина хин юкъахь» а, Индихь а – махбаран фактореш. Дуьххьара и гIайре, хайр чудуьллу туьпаш йолуш хилла, цу мехкашка дехьадаккха дезачу хьолан.
  Цу схьаоьхачу адамаша, цу махкахь доцу хайр деъна ца Iаш, керла ойланаш (идея) кхоьхьуш а хилла цу махка. Махбарца, хайран аьттонашца хIилла а лелош, хетарехь цара, дуьххьара шайн махбаран яккъаш (полис, фактори) кхоьллина хIордан йистошкахь. Цул тIаьхьа, таме ойланаш, туьйранаш, мифаш юьйцуш, ялсаманех тера долчу «Дильмунан», «Меллухан», «Пунтан» мехкех лаьцна, нехан ойланашка кегари боьллиначух тера ду цара. Иза иштта хилар магош ду мифан цIарах, Энких а, Нинкурсагах лаьцна, долу дийцар «…тIаккха Энкис буьйр дира Утуга /«маьлхан дела»/ стиглара лаьтта воьссина, хоршаш чу теза хи лалла» аьлла. ГIунаш чохь дуьра хилла хи, мерза хилира. Дильмунан /Бахрейн/ гIала хилира хинйистах. Туркиш махко цига даийтира дашо а, сирла сийна бос болу мужтIулг (лазурит) а, Меллуха махко – мехала беза тIулг /сердолик/, Марахши махкара – лаьмнин цIена мокхаз, Маган махкара (Оман) – чIогIа ез, Эллам махкара – буткъа тIаргIа, Езачу гIалара Ур – ялта, даьтта, уггаре а гIолехьа долу кIадий». Цу туьйрано юьйцурш хила еза, дуьххьара «нухьалан» махкахь африо-симиташа кхоьллина махбаран яккъаш - полисаш. Цу Дильмуне хьош хилла хайрах лаьцнарг, хила деза цу тешалло гойтург.

  Нухьалан халкъ дехачу муьрехь, Адам пайхамар хилла вац цу адамашна юкъахь. Цуьнан Iуналла шайна тIехь доцчу тIаьхьиенаша, Делан низам («Мэ», йа «Ма») ларор а, шогадерзийначух тера ду. Iаьршехь веха «ХIал-Эла» (ист.Алалуо) гуш хилла вац адамна, амма, адамна хаалуш хиллачух тера бу Иблисан жиннин Iаткъам. Цу шира хенера суьрташ тидаме эцча, иза вайна дика го цхьацца церан аматашца – тIемаш, олхазаран кортош, кога пIелгаш адаман санна ца хилар, ишт.кх.дIа а.
Дуьххьара, харц кхетам кховдабо Иблисо къастийначу халкъо (махлелорхойн декъо) нухьалшка, дуьнекоьллинарг Дела воцуш, и кхоллар нисделча санна, бух боцчу «Iапказан», «хин» кIоргенера (гIазкх. маьIна, «бездна»). Иза нислуш ду зудчо деш долу бер санна, амма и бер кхин ду. Ден оралла (гIазкх. маьIна, «сперма») девзуш ца хилла цу заманчохь, зудчо бер дарца доьзна зер хилар бен. Ораллин кочалла цара лоруш хилла, дуьххьаракхоьллина хи а, делин ницкъаца доьзна тIехдахар (сверхбытие) а, мелла а аттачу даьккхина, гергадалош зударшна чудиллиначу ма-дарра долчу хьоле. Иштта, дуьнеколларан хьалхе а, сте йолчу Намму дIало цара. Церан хьесапехь, Наммус до (кхуллу) стигал а латта а. Ан – стигал ю, Ки – латта ду. Ткъа «Анки», вовшахтохна латта а, стигал а ду. И шиъ вовшехкъастор а, кхолларалла ду. Амма стигал, вайна гуш йолу стигал яц церан кхетамехь, иза ду маликин, юьхьсинан дуьне, и дуьне а ду цу юьхьсинан ницкъано кхолларалла дина. Ткъа латта, иза ду хIуманан дуьне.
  Кхоллараллехь дакъа лоцуш бу «Энмешарра» (Эн-ме-/боьрша/с-арра), «Нинмешарра» (Нин-ме-/сте/с-арра) олу ши кхетам. Зайл-йозанан биллам нийса схьабиллинехь, «Энмешарра» бохург «массо а «МЕ-шна» олалла дийриг», йа «массо а даххаш тIехь Дела» бохург ду. Делахь а, сан хьесапо боху и ши цIе йоьзна хилла «боьрша», «сте» синошца, юьхьца.
Дала а боху: «И ву, Ша /сте-боьрша/ хих адам кхоьллинарг. Цо дина и /адам/ схьадалар долш а, захало долш а /сте-боьрша а/. Хьан Дела ницкъкхочуш ву /цу тIехь/» (25-гIа Сурат Алфуркъан /Къастор/, 54-гIа аят). «Баккъалла а Цо кхоьллина шина кепара - боьрша а, сте а»; «ТIадамах, иза /зудчун кийра/ ша Iаночу /буттучу/ хена» (53-гIа Сурат Аннажм /Седа/, 45; 46-гIа аяташ).
  Дела гуш ца хиларо а, Иблисана, адам тило аьтто хиларо а, и бахьана долуш Цуьнан низамаш харцтидаро а, «Абзу» боьрша юьхь а йолуш, Намму, йа Тиамат стен юьхь хилар тIеоьцу адаман кхетамо. Вуьшта аьлча, цхьаъ бен воцчу Делах накъост туху, кхетам кечбо Иблисан накъосташа. Нагахь санна, кхузаманчохь (кхузаманан истори евзиначул тIаьхьа) КъурIан доссийна хиллехьара, туьйранаш кхолла а таралора адамо. Амма, цхьа эзар диъ бIешо хьалха, адамна девзуш хилла дац 3,5-4 эзар шираллера дахар а, цу дахаро кхоьллина зайл-йоза а. Иштта, Iораевлла хилла яц, архиологин балхо схьадастар дина и йоза тIехь долу экъанаш а. Делахь а, и ширалла, цу шираллера йоза девзуш хилла доцчу, цу адаме АллахIа боху: «Жинаш АллáхIана дéкъахой дира цáра, Цó кхоьллина /долушнéхьа/ уьш. Шайггара /харцó/ кхоьллира цáра Цунна кIентий а, йоIарий а /бу Дéлан аьлла, шаьш óлучун чулацам/ хаъар /шаьш дуьйцучух кхéтар/ дóцуш. ЦIена ву Иза, лакхаваьлла /Иза цáра /Шéна/ хIоттóчу вастах» (6-гIа Сурат АльанIам /Хьайбанаш/, 100-гIа аят).
  ХIоьан сарсал (эмбрион) кхиарца Iилманчашна (Iилмана) Iораялла къайле, 1300 шо хьалха дуьйна КъурIано хьахийна ю, ненан кийрахь адам кхиаран раж хьахош. И тайпа карор ду, Жак ив Кустас шен зерца тIечIагIдина хIордаца доьзнарг а. Уьш дара, дахначу бIешаран бIаьрла цецдаларш (сенсаци). Кхин царелла кIезга башхалла йоцуш схьаделлар хета суна, кху лакхарчу аятца (6-гIа Сурат, 100-гIа аят) сайна Iорадаьлларг а. Сан кхетамо боху: ширачу оьмаран 3300-2950 шерашна юкъахь хилла кечбеллачу хиламна (хидестар), бух кхоьллиначу бахьанан юьхь ю, КъурIано вайна Iорайоккхург. Цу хенан муьрехь нисделла, дуьххьара, Делах накъост тухуш доладелла текъам-дин (язычество). И дин, нухьалшна довзийтинарг а, марздинарг а, и кочатеснарг а, африо-симитин хIордахой хилла – Иблисана накъостий хилларш.
  Лакхахь хьахийна, шумаройх «Абзу» олу, аккадайх «Апсу» олу, шумар-аккадан мифологехь, иза, лаьтта бухара теза хино кхоьллина «дуьненан Iапказ» бу, латтана гонахьа Iуьллуш болу. Ткъа Намму (Тиамат) ю, кхолларан гонахе, йа бер до кийра – На (гIазкх. маьIна, «Проматерь»). Цу шиннах, мифо дийцарехь хуьлу дукха цIу-делин тIаьхьиенаш. Уггар хьалха, церан хуьлу «Ан» (Ану) шайн дайх тера а волуш. Цуьнан сте ю, «Ки». Цара во кIант «Энки». И цIу юкъаваьлча, болало дуьнентIехь къовсам (нухьалан халкъ хIаллакдина бахьана). Туьйрано (миф) дуьйцу, и хьалхара кегийра цIу-дели дIасаидарх лаьцна, церан тIаьхьие юьззина цахилар, церан ледаралла. Тиаматас боху: «церан гIуллакхаш оьгIазе ду, церан гIуллакхаш кхачаме доцуш ду…». Делахь а, да-нана резахуьллу уьш лан, буззалца. И дIасхьаидар, церан жигаралла, качаме цахилар, Абзун эхьхетар совдоккхуш ду. ТIаьххьаре а цо сацам бо, и кхачаме доцчу кхоллараллашца дерг къасто. Историн тIегIанехь хьесапе и тешалла эцча, вайна гучадолу, африо-симитин ойла (низамехь доцу, гIурте дахар), церан питана (цхьаалла йохор), ширачу низаман гура (Ме) бохо, шаьш кхоьллина ойла, лаъмаза карарайолий, кхачаме доцу дуьне кхолладала долало. ТIом, революци, кхин тайпа хийцамаш уьш дагалаьцначеран Iуналлера болий, цкъацца бала бохьу массарна а. Ларамаза галадаьлла хьал меттадало, Iаламата чIогIа къахьега, цIий Iено дезаш хуьлу кхоллархой. Амма, Месопотамехь кхолладеллачу хьола юкъа, ша АллахI гIурту, хIаллакбеш и питана даржийнарш а, царех Iехабелларш а хидесторца.
Ткъа Иблис, кхечу халкъашна кIелахуу, царна тIехь а, хенан дохаллехь изза некъ бан. Кхин муьлха билгало йолуш хилла и ширалла, кхолладелла текъам-дин ца лерича?

С ДРЕВНОСТИ ПО НАСТОЯЩЕЕ… - 8-ГIА КИЙСАК

erzu — Wed, 23 May 2018 03:26:34 GMT

IV-эзар шераш юккъера схьа, III-гIа эзар шераш долалучу муьре кхаччалца йолчу хенан юкъахь, Хьалхарачу Азин къилбахь кхолладала доладелла хьалхара амат долу паччахьалалла а, зайл-йозанан хьалхара кеп а.
Уггар хьалха, цхьаалла йолуш хилла и пантеон шина декъе екъало, аса лакхахь ма-аллара, кхуллуш ши кхетам «Iаьршан, стигланан паччахьалла», «лаьттан паччахьалла» аьлла. Цул тIаьхьа, «шира инженераша» кхин а кескашка йоькъу и къилб агIо, кхуллуш гIала-пачхьалкхан пантеонаш, шайн-шайн дели-верасаш а болуш. Иштта, кхоллало «стиглан дели», «лаьттан», «хIордан», «хIаваан» дели, цхьана дашца аьлча «цIуй-къеп». ТIаьхьо, «латта бухара паччахьалла» а кхоллало, совбевлла, йа цIурабаьхна цIу-дели (дукха хьолахь, эшначу хьалкъин цIу-дели), сийлаллин отставке (гIазкх. маьIна, почётная отставка) бахийта. Ма-дарра аьлча, шайн Iалашонна новкъа болу цIуй юкъара дIабохуш, шайнаш (тоьллачеран), церан метта хIиттош йолу, къепе хилла иза.
  Цхьаъ бен воцчу Дала, доллу дуьне а, дийна а, дийна доцу а хайр, «Мэ» олучу низамаца кхоьллина хиларх лаьцна хаам, адаман кхетамехь хуьйцуш некъ бо, цу хенан «иблисан накъосташа».
Кхин цкъа а, вай лакхахь хьахийнарг жамIе далош, билгалдоккху: дуьххьара, дуьненахь хьалхе йолчу шира адамо къобалвеш хилла ву, цхьаъ бен воцу Деэла «ХIал-Эла» (ХIалалуо, Алалуо, Эль-алу, Эла-да, касситин «Дунияш» /«Дуьне-йа-са»/) . Кхузаманан цIарца, иза ву АллахI. Историна, и Деэла вевзуш ву «Алалу», «ХIалалуо» цIарца. Иза, «Iарш» («тIурнене») кхоьллина, цхьаъ бен воцу Дела хилла. Иза, зуда-сте йолуш а, йа шен букъах бевлла доьзал болуш а хилла вац, дуьххьара хиллачу цу заманан кхетамехь. Цо хIоттийна хилла ду дуьнентIехь а, тIурненехь а, нийсо латтора йолу, шираллехь «Мэ» олучу кхетамца девзу юкъара низам. Цу Делан низамаца юкъаелла тIурненан Iа, шех хуьлуш дуьненан хIорд. Цу хIорда бухара айъабелла лам. И лам хIордах къастош, кхоьллина хIаваъ (стигал) а, хIорд (Iапказ), латта (континенташ) а. Цу «ХIал-Элас», шен «Мэ» олучу низамаца, дуьне кхоллар гойтуш миф а, цузаманан философи а ю иза. «Просимитин» агIо ларочу Iилманчаша ала-м олу, «цу заманчохь даьхначу адамин, дуьнекхолларца юьйзина философи хилла яц» олий. Иза, бакъ дац! ГIазкхашха, «Вселенная» олу и «Iарш», йа «тIурнене» кхоллаелла ю боху, дуьненан Iилмане диллича, цхьа йоццачу хенан юкъахь – космосан эккхарца.
  Цу шира философина бух кхолла, вай далора ду масалина, КъурIанан аяташ:
  «Баккъалла а шун Дéла – АллахI ву, Шá ялх дийнахь стигланаш а, латта а кхоьллина, тIаккха /Шéца дóгIучу куьцара/ Iаршан тIехь дIатарвелла /волу/. Цó де хьулдо буьйсанца, Цó /тIаьххьé ягIé/ и /де/ лоху сихха. Малх а, бутт а, сéдарчий а /кхоьллина Цó/ Шен омрунца /нахана/ муьтIахь а дина. Вá! Цуьнан /ницкъаца/ ду /массо а хIума/ кхоллар а, /цéран/ Iуналла /дар/ а. Беркате хили АллахI - Iáламин Дéла» (7-гIа Сурат АльаIрáф /Óганаш/, 54-гIа аят).
  «Шаьш /Делах/ цатешначарна ца гина /ца хиъна/, баккъалла а стигланаш а, латта а и шиъ /хIоьттина/ дийнна цхьаъ /хIума хилла/ хилар, тIаккха Оха /эккхийтана/ къастийра /дийкъира, датIийра, хадийра/ и шиъ, Оха дира /кхоьллира/ хих массо а дийна хIума. Уьш /цуьнах/ ца теша тов?; «Оха дина лаьттахь ондий лаьмнаш, и цатехкийта /меттах ца хьейта/ цаьрца. Оцу /лаьмнийн/ юкъахь Оха дина чIажжаш - /шуьйра/ некъаш. Уьш нийса новкъа бахийтархьама; «Оха йина стигал ларбен тхов. Ткъа уьш цуьнан билгалонашха /церан ойла яр доцуш/ дIабирзина бу»; «И /АллахI/ ву Ша кхоьллинарг буьйса а, де а, малх а, бутт а. /уьш/ Массо а стигал экъанахь /чехкаллийца/ лелаш /хьийзаш/ ю» (21-гIа Сурат Альанбияъ /Пайхамарш/, 30; 31; 32; 33-гIа аяташ). Цу аяташа гойту, йоцачу хенан юкъахь (масала, мад эккхар) кхоьллина хилар стигланаш, малх, бутт, латта, седачий.
  «Малх а, бутт а /Делан/ хьесапца /низамца лелаш/ бу; Седа а, гIабуц /ораматаш/ а /Далла/ сужуд деш ду; Стигал - айбина Цо иза, /нийсонан/ терза а дIахIоттийна Цо; Шу тIех ца дийлийта /нийсонан/ терзанехь» (55-гIа Cурат Аррахьман /Къинхетамениг/, 5; 6; 7; 8-гIа аяташ).
  «Малх баттан тIе кхиа йиш яц /хIоранна а ше-ше хан, доза ду/, ле буьйса яц дийнал хьалха ера йолуш /шайн-шайн рогIехь йогIу и шиъ юкъа хан ца йуолуьйтуш/. /царах/ ХIора /малх, бутт, де, буьйса/ стигалхула /шен-шен новкъахула/ лела /низамехь нека дар хьесапехь/» (36-гIа Сурат Ясин /Еса/, 40-гIа аят).
  «Баккъалла а стигланаш а, лáттá а кхолларехь а, буьйсá а, дé а хийцадаларехь а, нáхана пайден долчунца хIордахула лéлачу хIорд-кéманашкахь а, /догIан/ хинехь а АллахIа /шá/ стиглара даийтина, шéца лáтта дендина и /дакъа/ деллачул тIаьхьа, шéна чохь Цó массó дийнат даржийна /долу/, мехаш /хуьйцуш/ дáхкийтарехь а, стигланá а, лáттанá а юккъахь /Дéлан омрунца/ лéлачу мархашкахь а /Дéла цхьаъ хиларан/ билгалóнаш ма ю хьéкъалéчу /ойлаечу/ нáхана» (2-гIа Сýрат Альбакъара /Етт/, 164-гIа аят).
  Мадан (космос) эккхар, миллионаш, миллиардаш шерашка дIасхьататта, дIасхьаозо аьтто болуш делахь а, адам, йа дийна са кхолладелла зама, иштта яхъяр нийса хира дац аьлла хета суна. ХIинццалца, дуьненан адам кхиарца доьзна Iилма, цхьа йоцачу хенаца нисдина хилар а, нийса ца хилар гучадоккху вайна, кху тIаьхьарчу итт шарахь Кавказехь диначу схьаделларша. «КIезгачу барамехь, Адам кхоьллина хан, шина миллион шаре дIататта ези те?» аьлла, хеташ а ву со. ХIинццалца, вайна дийциначу туьйранца догIуш дац, хидестарца доьзнарг а. Со тешна ву, нухьалан халкъ хIаллак хуьлуш, лекха лаьмнашкахь даьхна царех долу кхин халкъаш, хIаллак хилла ца хиларх. Месопотамехь хилла и хидестар, хенаца дIасхьийзо аьтто болуш дац вай, озадахь а, цхьана бIешарна юкъахь бен. И вайга ца дойтург ду, Iилмано гуладина дохалун доцу тешаллаш.
  «Алалу» паччахьаллехь а волуш исс бIешо даьлча (мифо дийцарехь), «Анус» иза, лаьтта буха воссош эккхаво, цуьнгара паччахьалла схьа а доккхуш. И «Ан» коьрте хIоьттича, йолало дукхаделин динан «Iеса зама». Аккадайн вариант йолу, «Энума Элиш» олу миф хьесапе эцча, оьмаршка екъа аьтто бу вайн и шира хан, цу цIу-делин цIарах: «Алалун оьмар» 4700-3800 ш.оь.шш; «Анан оьмар» 3800-2900 ш.оь.шш; «Энлилан оьмар» 2900-2000 ш.оь.шш. «Анан оьмар» юккъейоьдучу муьрехь юкъаволу, цIу-делин йоьалгIа тIаьхьиенах волу ладаме цIу «Энки». Хетарехь цуьнан хан ю, 3350 шарна гонахьара зама. Кху терахьаш юкъахь тохар дан лууш кхин цхьа хIума ду сан. Иза ду, «Алалун оьмарца» доьзнарг. 4700-3800 ш.оь.шераша кхоьллиначу гура юкъахь «Алалуца» доьзнарг хилар нийса хира дац, дуьне кхоьллина зама, йа Адам кхоьллина хан вай хьесапе оьцуш делахь. И билгалйина хан вай лара еза, цхьана, нухьалан халкъаца, цара кхиийначу «Обейдан культураца», йа изза йолу, «Эль-Обейд» (Убейд; ш.оь. VI-гIа эзар шаран чеккхе, 4-гIа эзар шаран юьхь) олу дахар кхианчу заманца нисъеш. Дукхаделин текъам-дин тIеэцначу Къилб Месопотамехь, цу «Iеса заманца» цхьатерра, юкъайолу йоза яздаран кеп (ш.оь. 34-33-гIа бIешерашкахь) а.
  Иштта, ш.оь. 3100-3000 (± 50-100 шш) шерашна гергахь, гIазкхашха «всемирный потоп» олу хидестар хуьлу, кIезгачу барамехь, цхьана бIешаре дIакхоччуш, цигара дахар Iаткъаме деш, вуьшта аьлча хадош.
ГIазкхашха «объективность» олучу кхетамна тIегIерташ вай делахь «Кавказан», «Араратан», «Загроссан» лаьмнашкахь хIаллак хилаза дисна, дебна адамаш, цу лаьмнашкара охьадуьйлуш, хидестаро дахар сацийначу махка, кхалхарш до меллаша (царех цхьаъ ду шумаран халкъ, кхин долу тайпанаш а). Цу муьро юкъалоцу хан хила еза, хетарехь долу 3000-2900-гIа, ш.оь. шаррашна юккъера дазо. Цул тIаьхьа еъна хан, цу бассабеллачу махка, хьаьвхьера кхелхиначу протошумаройн ваьрраша, хидестаро латтана а, Iаламна а бина Iаткъам шарбеш ялла зама хила еза. ЦIун, гIум тесна латта тIехь, дахар юхакхио дезаш ю: хан, дукха адам, бу бан безаш онда къинхьегам. Хидестар дIадаьлла ши бIешо а далале, шовзткъа гIала-пачхьалкхаш кхуллу цу «шумарша». Цу муьро чулаьцна хан ю, ш.оь. 2900-2650 шераш юккъера зама, вуьшта аьлча, мел дукха а 250 шо хан.
  «Анун» хьалхе дIайаьллачул тIаьхьа (дуьненчохь меттигаш хилла, цу Ануна таваккал деш, ши эзар шо даьлчи а), ларамечу рожехь лаьтташ бу, хидестар хиллачул тIаьхьа юкъавера волу «Энлиль» цIу а, цуьнан ваша лоруш волу «Энки» (симитин орамах иза велахь а) а, иштта церан йиша «Нинкурсаг» а. Шумаройн муьрехь юкъаваьлла «хIаваан дела» и «Энлиль». Цу халкъан кхетамехь, церан коьрта Дела хилла иза, и цхьаъ бен хилла а вац. Хетарехь, цу халкъан аларо иштта цIе кхоьллина, цхьаъ лорачу цу шайн Далла. Аса, иза цу кепара ларар сан доьзна ду, цу цхьаъ бен воцчу Делах, йа Iорабевллачу кхин цIуй, халкъаша йоккху цIе масех алар долуш хиларна. Масала, цу шумарша «Энлиль» олучуьнан, хурритин маттахь «Кумарби» цIе хилла, аккадайн маттахь «Бел» а йолуш, ткъа касситин маттахь «Доганим» хилла. Ассураша, амаррейаша «Бел-Мардукъ» олуш а хилла цунах. И пхи цIе, цхьана цIун цIераш хилла, тахана вайна тарадолийтуш, уьш пхиъ цIу-дели болуш санна. И тайпа масалаш, Iаламата дукха ду.
  Хидестар хиллачул тIаьхьа, «юьххьерапаччахьаллин (гIазкх. маьIна, «раннединастический период») хенан, кхозлагIа мур» (2500—2315 ш.оь.шш. лаьцна юкъ) болалучу юкъахь, аренца лелар долу симитин ваьрраш довза долало Къил Месопотамин хьевхехь. Уьш ду, африо-симитин макрорасан юккъера «аккадойн» ваьрраш. Цара денво, хидестале хилла шайн «хIордан дела» «Энки» , цунах веш «Энлилан» ваша. «Шумарш» ширакавказхойн расах бу, ткъа «аккадаш» африо-симитин расах бу. Церан цIуй а, цхьа орам болуш хила беза, цIийца доьзна вежаралла ду ала.
  Къуръано дийцарехь, цу галабаьллачу кхетаман бахьана Иблис ду, цо кхоьллина «шайтIанин парти» а ю бехке ерг. Дуьххьара, Далла накъост лоцуш болу бух тIехь, кхоллабеллачу цу кхетамо, бертазло алсама яккхина. «Делаца гергарло ду» ала, шайца юьйзина цхьаа билгало ца гарна, «цу цIу-делин шайниг санна дахар хила мега» аьлла тешийначу адамо, цу цIу-делин зуда-сте хила езар къобалдеш, царна цхьацца накъост билгалйаьккхиначух тера ду. Иштта, кхоллабелла бу божарийн, зударийн цIу-дели а, цу цIуйн дебна тIаьхьиенаш а.
  «Ан» - «Сийлахь-воккха делин да», «Делин паччахь» аьлла, титул йолуш хилла цIу-делин къепехь. Иза, иштта «стигланин паччахь» а, «стигланан дела» а хилла. Цуьнан билгало хилла - седа. «Симитин» орамах долчу ваьрраша, «Ану» олуш хилла цунах. Ткъа «хеттиша» йоккху цIе, «Ануш» (Анус, Ану-са) хилла.
Цхьана агIора, цу «Анан» нана ларалуш «Ки» (Намму) елахь а, иза иштта цу «Анун» зуда-сте а хилла боху. «Симиташа» «Анки» а, «Анту» а олу цунах. «Лаьттан дела» ларалуш хилла и «Ки». «Анун», 80 бер хилла. Иза санна, уьш массо а «дели» лоруш хилла цу шира заманчохь адамо. Мифаш теллича, царех 14 бер «Ки» цIуно дина хилла. Дисна 66 бер, ялх гIарбашас (берин йоIарий) дина хилла цунна. И гIарбашаш а, хетарехь цуьнан берин бераш хила деза. Цуьнан цу берашна, вуьшта аьлча, цIу-делишна юкъахь гIарадаьлла, коьрта лоруш хилларш ду: «Энлиль», «Энки» цIе йолу ши кIанттий, «Нинхурсаг» (Нинна-кур-саг) цIе йолу йоIIий. Цу кхаа цIу-делин («Энлиль», «Энки», «Нинхурсаг») тIаьхьиенаш, билгалйохура ю вай, ша-ша къастош. «Анун» коьрта аьрда-цIа (аьрда-цIа* – гIазкх.,аьлч., «храм», «абсерватори»), Урук-ГIалахь лаьтташ хилла. И зама ю, Хьалхарачу Азин къилбседа агIо, цхьана «ХIал-Элана» хастам беш а долуш, Юккъерачу а, Къилба а Месопотаман кIоштахь «Ан» олу цIу, «коьрта дела» хуьлу зама (хидестале зама).
  Цигара, доладелла ду цIу-дин, «ХIал-Элера» дIадоккхуш, ша «Ан» коьрте хIоьттина «Стигланан паччахьалла».
  Хидестар хиллачул тIаьхьа, кхолладеллачу «Шумаран зуьретан» коьрта Дела хилла «Энлиль» (хурро-хетт., «Кумарби», симит., «Бел»). Цуьнан цIарца йоккхуш а, цу цIарна тетухуш а хилла титулаш ю: «Стигланин» а, «лаьттан» а дела, «Анунан Хьалхарниг», «Паччахьин даржаш доькъург», «Делин гуламан корта», «Латталелоран Iилма делларг», «ХIаваан, воккха дела». Цу цIуна лерина коьрта аьрда-цIа, Ниппур-ГIалахь хилла, «Экур» аьлла тиллина цIе а йолуш. Адам хIаллакдеш, дуьненчу хи хьадийта лаарца юьйзина и хьалхе, цуьнгахь хилла бахахь а, адамна цо довзийтана хилла боху: нох, метиг, иштта латталелоран Iилма. Шумарахь, хьалхе йолу цIу-дела иза хиллехь а, цуьнца Iедалан мукъ къуьйсуш кхин ворхI цIу-дели хилла, цунна уггаре гергарачарех а болуш (вежарий, йижарий).
«Энлилан» зуда-сте хуьлу, «Суд» цIе йолу цIу-дела. И захало кхочушхилар а доьзна хилла, цу Судас диначу хIилланца. Иза мухха хиллехь а, «Энлилан» зуда-сте хиллачул тIаьхьа, адамо цуьнан цIе хуьйцу «Нинлиль» аьлла.
  «Хаваан эла-сту» (гIазкх. маьIна, «владычица») аьлла, керла титул тIеэцна хилла цо. Цу шинна кхо бер хуьлу, уьш санна болу цIу-дели: «Ишкур» («Ис-кур», гIазкх. маьIна «девять вершин»; хурро-хетт. «Тешшуб»; симит. «Адад» /Бела/; урар. «Тейшеба»); «Ташмиш» (хурр. «Аштаби» /Аьста-ба/; хетт. «Ташмиш» /Тас-мэ-са/; симит. «Нинурта»); Иннин (хурр. «Шавушка»/»Ша-ву-с-ка»/; хетт.-хатт. «Варунсема» /вара-ан-сема/; симит. «Ненивин Иштар»). «Энлилас», шен йиша «Нинхурсаг» а лелийна, Нанна (хурр. «Кужух»; хетт. «Каску»; симит. «Сина» /Зу-эн/) цIе йолу кIант во цо цунна.
Иштта, «Абаду» цIе йолчу цIу-делас, цуьнан зудчо йина йоI, «Ишхара» («Ис-Хьара») а хилла «Энлилан». Иштта, «Энтен» («Iа»), «Эмеш» («аьхке») цIе йолуш, ши кIант а хилла цу «Энлилан». Цул совнаха, «хурритин» мифо дийцарехь, тIулг пхьора беш вайтана, кхин шиъ тIулган кIантий а хилла цуьнан «Хедому», «Улли-Кумме» (Кумме йохон верг) аьлла цIераш а йолуш.
«Ишкур» (хурро-хетт. «Тешшуб»; симит. «Адад» /Бела/; урар. «ТIо-йа-Ша-ба», ист. «Тейшеба») цIе йолуш хилла коьрта цIу-дела - «ткъесан дела» хилла Шумарахь а, «хурритин» махкахь а. «Энлилан» жимаха волу кIант хилла иза, ши сту, бугIанаш («Хурри» /Iуьйре, йа «Малх кхета»/, «Сейри» /»Суьйре-Буьйса»/) йоьжначу марой-вордана тIехь («марой-ворда» ; гIазкх. маьIна, «колесница») даима лелаш а волуш. Цуьнан зуда-сте хилла «Хебат», «хеттиша» «Хепа» а, «урартахоша» «Хуба» а олу цунах. «Хебатас» дина диъ бер хилла: кIант «Шаррум» - «хьекъаран дела»; кIант – «Турани», кхечу цIарца «Телепина»; йоIарий - «Алланцу», «Хунзишалли».
Цу «Хебатна» хьоме хилла, цуьнан гIуллакхдийриг хилла йолу «ялхо» ю, «Дарру-Дакита» цIе йолу цIу.
ЦIу-дела «ТIо-йа-Ша-ба» лерина, коьрта аьрда-цIа, Кумме-ГIалахь хилла. «Ишкурас» (Тешшуб, Тейшеб, Бела) шен да «Энлиль» (Кумарби, Бел) паччахьаллах воха а вой, «Ануннаки» (Ану-некъе) олу, лаьтта бухарчу пачхьалкхе дIавохийту садаIа. Цуьнан ваша «Ташмиш» («Тас-Ме-са»; хурр. «Аштаби» /Астаби, Аьста-ба/; хетт. «Ташмиш»; симит. «Нинурта»), «тIеман дела» хилла. Даима, «Ишкурана» оьшучохь, накъост хилла а ву иза.
«Ташмишан» зуда-сте хилла «Гула» (ГIоле, ГIуо-ла). Цхьана хенахь «валар дохьуш» йолу, цIу-дела иза хиллехь а, тIаьхьо, «лоралла до» цIу-дела хуьлу цунах. Цо шеца, даима лелош жIаьла хилла.
Цу шиннин йиша хилла, Иннин (хурр. «Шавушка»; «Ша-ву-с-ка»;/ гIазкх. маьIна, «Сам есть, душа удачи»/; хетт.-хатт. «Шавушки» /Варунсема/; симит. «Нинивин Иштар»; йа «Вавилонин Астар»). Иза хилла «хьекъаран», «безаман» цIу-дела. Цу цIу-делаца, даима цхьаьна хилла ю, «йир олу» ши цIу «Нинната», «Кулитта». Иштта, кхечу нанас йина йиша, «Ишхара» а. Коьрта цIу-дела волчу «Ишкурана» («ТIо-йа-Ша-ба»), шен вашас «Тасмисас» санна, даима цунна гIодеш хилла ю «Иннин» а.
«Энлилах», «Нинхурсаган» захалонах хилла ву, «беттан» цIу-дела лоруш волу «Нанна» (хурр. «Кужух»; хетт. «Каску» /Кашку/; симит. «Сина» /Зу-эн/). Ур-ГIалин, коьрта цIу-дела хилла иза. Цуьнан коьрта аьрда-цIа, Харран-ГIала дIахьура ду тIаьххьаре а, «симитин» орам болчу паччахьаша, цу махкахь ИбрахIим пайхамарехула, Дела цхьаъ веш долу дин дендала доьлча. Цуьнан (Сина) зуда-сте хилла «Никкаль», «симиташа» «Нингаль» а олу цунах. Цу шиннан хилла тIаьхьие ю: «Маьлхан дела» волу кIант «Уту» (хурр. «Шимиге», /Сема-Га/; хатт. «Эстан»; симит. «Шамаш» /Адад/), ши йоI: «Инанна» («Иштар» /Астар/), «Алани» (Шугарра, Эришкигаль). «Маьлхан дела» лоруш хилла «Уту» (хурр. «Шимиге»; урарт. «Селарди», йа «Са-лар-да»; хатт. «Эстан»; симит. «Шамаш» /Адад/). Цу цIун коьрта, аьрда-цIа долу гIаланаш хилла Ларса, Сиппар. «КIайн аьрда-цIа», олуш хилла цу цIийнах.
ЦIу-дела «Уту», «коьрта кхелахо» хилла стигланин а, лаьттан а. «Къехочуьнан, гIело хиллачуьнан ларвархо» а хилла иза. Иштта, адамна «хьехам барца», уьш «вочух ларориг» а хилла боху иза. «Уту», «хиндерг хууш» а хилла. «Кхелахо» хиларал совнаха, цу «кхелахойх, бакъ-харц верг къастош кхелахо» (орбитр) а хилла иза. Цхьана хенахь, «хатта» халкъан коьрта цIу-дела а хилла и «Уту». Цара йоккху цIе, «Эстан» хилла цуьнан. Цуьнан зуда-сте хилла «Айа» (хатт. Варунсема). ЦIу-дела «Мецулла», цIу-дела «Каттахцифури» (хетт. Камрусепа) аьлла цIераш техкина, ши йоI а хилла цу шинне.
  ЦIу-дела «Инанна» (симит. Иштар, Астар). «Стигланан нана» аьлла, цIе тиллина хилла цунна. Цул совнаха, «ницкъан» а, «дега-безаман» а цIу-дела хилла иза, даима герзах йоьттина а йолуш. Шена везавеллачу паччахьана, «тIамехь толам луш хилла» боху «Инаннас». Цуьнан билгало хилла, бархIсаболу седа. Иза бу, «Сахуьлу седа» (Венера). И седа, цуьнан хьажа юккъехь богуш хилла» боху. «Э-Анна» олу, цуьнан коьрта аьрда-цIа долу гIала, «Урук» хилла. Иштта цхьана хенахь, «Арбела-ГIалахь» а хилла, цу цIун аьрда-цIа. «Думузи» («Ду- Муз»; симит. Таммуз) цIе йолчу цIу-делан, зуда-сте хуьлу тIаьххьаре а цу «Инаннах». «Наннан» йоI «Эрешкигаль» (симит. «Алани»), «жоьжахатан дела ю» аьлла дарж долуш хилла ю. «Эрешкигаль» олий йоккхуш хилла, «шумарша» цуьнан цIе. Цул совнаха, «Нергал» цIу-делан зуда-сте а хилла иза. «Анун», «Кин» кIант волчу цIу-делан, «Энлилан» тIаьхьиенаш ю, вай лакхахь хьахийна болу и цIуй.
  ХIинца вай хьуна вовзийтура ву «океанан», «хIордан», «лаьтта бухарачу хин» цIу-дела волу «Анун» шолгIа кIант «Энки». Шен вешица «Энлилаца» мостагIалла долуш, даима цуьнца къийсалуш хилла иза, хьалхе езаш. Иза ву, «симитин» цIу. ЦIу-дела «Энки» (хурр.хетт. «Эъа» /Эйя/; симит. «Эа»). Дуьххьара (хидестале), «Эриду-ГIалан» коьрта цIу хилла иза. Цу гIаланах «Ха-аки» («Ха-Iа-кха», гIазкх. маьIна «где живёт стража»; «хин чIара болу меттиг») олуш хилла. «Океанан, хIордан дела» хилла ца Iаш, цу «Энкис» доладеш хилла тIегIенаш ю: «корматалла», «искусство», «луьйца йоллар тIехь». Иштта, «хьекъалаллин, хIиллан дела» лоруш а ву иза. И цIу юкъаваьлла хан ю, дуьненчохь хидестар хуьлу зама (потоп). Шен йиша «Нинхурсаг», пхьар а йой, цуьнга йоI йойту цо, «Гештинанна» («Ге-сте-ю-нанна», «Де-сте-Нана»; симит. «Царпанита» /Тейшета/) аьлла цIе а туьллуш. Боьрша тIаьхьие йоцуш волу и «Энки», цу шен йоIаца лела, иза а пхьаръеш. Цо а, йоI йо «Энкина». Цо йиначу цу йоIаца а лела, боьрша бер хиларе сатесна волу нена нена да. Цо а, йоI йо «Энкина».
Иштта, шен йоIаршца айгIаралла лелош волчу «Энкина» ялх йоIIий, ши кIанттий во цара. Вешина оьгIазаяхначу «Нинхурсагас», лен волу лазар туху цу шен вешех. Амма, цуьнгара бала шена гича, къинхетам сов а болий, цу лазарх то во цо иза. Адамо дечу хьесапца, цу Энкин сурт, «адам-чIеран» васт долуш хилла. ЦIу-делиша, дерриге адам хIаллакдан бина барт бохош, «Энкис» шена хьоме волу ялхо «Зиусудра» («Месопотаман Нухь»), кIелхьара воккху цу Iожаллах. И бахьана долуш, цхьана юкъана цIу-дели эгIа цуьнца. «Энкин» зуда-сте хуьлу, тIаьххьаре а «Дамгульнуна» (хурр.хетт «Тапкина»; симит. «Тапкина» /Дамкина/). Цо, «Энкина» ялх кIант во: «Нергал» (симит. Эрра), «Думузи» (симит. Там-муз), «Мардук» («Мар-дукъ»), иштта, цIераш евзуш воцу кхин кхо кIант а. Къилб Месопотамехь и цIу юкъаваьлчахьана доладелла цIий эр долу захалонаш. Цу цIуца нисделла ду, симитин орам болу халкъ, Хьалхарачу Азина довзар.
  «Думузи» (Ду-Музи; «Там-муз», гIазкх.аьл., «удовлетворить + фалос») «бежа-жаIуйн дела» лоруш хиларал совнаха, иза хIора шарахь леш а, денлуш а хилла. И бахьана долуш, цуьнан и валар, адамо тийжарца билгалдеш хилла хIора шарахь. Шен йиша йолу «Гештинанна», нуьцкъалгIа хьийзайо «Думузис». И бахьана долуш, Iаламата доккха таIзар до цунна «Делин Барто». Цуьнан зуда-сте хилла ю, «Инанна» (симит. «Иштар» /Астар/).
  «Нергал» (симит. Эрра) - шен зуда-сте «Эрешкигаль» санна эла а волуш, «уьнан лазарин дела» хилла иза а. Цуьнан коьрта, аьрда-цIа лаьтта гIала хилла, Вавилонан махкахь йолу «Кутты-ГIала» (Гутты).
  «Энкин» ялхалгIа кIант хилла, цIу-дела «Мардук» (Мар-ду-къа). Делахь а, вежаршна юкъахь, хьалхе цуьнга дIаелла хилла дас, тIаьхьиенан да цунах веш. И хьалхе яккха гIерташ, къайлаха питана лелош а хилла цо, ша санна болчу цIу-делашна юкъахь. И бахьана долуш, цаьрга гIаттам а байтина Мардукас. Иштта кхаьчна, цуьнга коьрта Iедал. Цуьнан зама нислуш ю, «симитин» халкъ «шумаршна» юкъахь даха а хиана, питане некъ лелош коьрте а баьхкина, «Аккад» пачхьалкх цара кхуллучу хенаца а, Вавилон гIалахь «амарреин» («а-мар-аре-я»; гIазкх. маьIна, «он обитатель равнины», йа «он властелин степи») олалла хIутточу заманца зIе йолуш а. «Мардукан» сурт, «газа-адамах» тера амат долуш хилла, каралаьцна гоьмукъ а йолуш. Цуьнан хилла зуда-сте «Гештинанна» (симит. «Сарпанит», йа «Царпанит» /Тейшета/), дена йина йиша хилла. Цо вина «Набу» цIе йолуш волу кIант, Борсиппа-ГIалан «коьрта цIу-дела» хилла, «Ташмета» цIе йолу зуда-сте а йолуш. И «Набу», «йозанчин дела» ларалуш ву, шеца лелош «стелет» олу, йоза яздо чIешалг а йолуш.
  «Анун», «Кин» кхозлагIа бер хилла, йоI «Нинхурсаг» (хурр.хетт. «Шалуш» /Са-ло-са/, гIазкх. маьIна, «свет дающая душа»; симит. «Нинмах», «Нинти» /Догоним/). Шен шина вешин «Энлилан», «Энкин» сте хилла ю иза. Цу шиннах пхьарйоьлла дина: йоI, кIант ши бер а хилла цуьнан. «Нинхурсаг», «лазар туху» цIу-дела хилла. ЦIу-дели вовшаха а кхетта, шайна хьалхара дацо адам кхолла цара барт бича, и кхоллар «Нинхурсагана» тIедиллина хилла. Цуьндела, дерриге адаман нана лоруш а хилла иза цу заманчохь.

  Лакхахь вай билгалбаьхна, цIуй юкъахь болу дукхаха берш, Хьалхарачу Азина «симитин халкъ» девзиначул тIаьхьа юкъабевлла бу, къаьсттина, ширачу оьмаран 2400-1500-гIа шерашна юкъахь йолчу заманчохь. Уьш боцурш, кхин а хилла Жимачу Азина, Месопотамина бевзина болу и цIу-дели. Уьш бу: «ткъесан, догIанан дела» волу «Ашшур» (Ашшур-Бел). Цунах тIаьххьаре а, «делин да» хуьлу. Иштта, Ас-Сур-ГIалан дай «симитин» цIийно чIаьнкъа берзича, цу гIалан «Ашшур» аьлла цIе хийцича, цуьнан «коьрта дела» хуьлу цунах. «Аккадан» цIу-дела хилла «Адад». Иза ву «догIан дела». Цу меттигехь хилла цIу-дели бу: «цIеран-дела» волу «Иршаппа» («Йар-суй-пхьа»; симит. «Рашапу»); «тIеман-дела» «Нубадиг» (Ну-ба-диг); «Даган»; «Амурру»; «Шумалия»; «Шуриш» (Суьйри-са); «Арамеин Иштар»; «кхолламан дела» - «Худена-Хутеллура» (ХIу-дина-хIу-деллера); «Нара»; «Намшара» («На-машаре»; гIазкх. маьIна, «мать мира», или /-миролюбивая/); «Минки»; «Амунки»; «Амизаду»; «ари», Хьалхарачу Ази юхабоьрзуш, цара бовзийтина цIу-дели бу: «Митра», «Индра», «Насатьи», «Варуна», ишт.кх.дIа а.
  «Хатта-хеттин» махкахь, гIарабевлла хилла цIу-дели бу: «эчиг-пхьалгIан дела» - «Хасамили» (Хасамиль); «паччахь гIентан дела» - «Халмасуит»; «жаIуйн, бежаIуйн дела» - «Хапанта-ли»; «хьекъаран дела» - «Телепин» (хетт. Телепинус); «Хатусас-ГIалан» цIу йолу «Инара»; «лаьтта бухара дуьненан дела» - «Лельвани» («Лаьлла-ван-йи»; гIазкх. маьIна, «расплавленная страна есть»); даима цхьаьна хуьлуш болу цIуй «Иштуштайя» («Исс-туш-тIе-йа»; гIазкх. маьIна, «Девять стойбище есть на верху»), «Папайя»; «паччахьан гIала ларош волу дела» - «Цилупури»; «турс-дела» «Цитхарийя»; «ткъесан дела» - «Тару»; Аринна-ГIалан «маьлха дела» йолчу «Варунсеман» мар, «Куду» («са»); «Неса-ГIалан» цIу-дела - «Пирва» (Перкунас, Перун); «беттан дела» - «Арма»; «дийнан» а, «маьлхан а дела» - «Сиват» (лувийцин, «Тиват», палайцин, «Тият»); «Керкимиш-ГIалин дела» а, «хьекъаран дела» а йолу «Кубаба» (Адамма); «неIалт-дели» «Хабиру» , «Лулахи» ; Лагаш-ГIалин коьрта цIу-дела «Нингирсу» а, цуьнан зуда-сте йолу «Бабы» а.
  Уггаре а хьаште дерг ду, билгалбевлла коьрта цIу-дели, шен-шен седа (планета) болуш хилла хилар. Вайна ма-хаъарра, «Маьлхан раж» (солнечная система) аьлла билгалйиначу «тIурненан» кепа чубогIуш бу цхьайтта седа-планета, кхул тIаьхьа эра вай цунах «Седа-дуьне». «Астероидан го» аьлча евзу «Сатурн планетан гонахьара кескаш, цхьана хенахь маьлхан шийтталгIа планета хилла» бохург а ду, тахана астрономаша хьехош.
  Аса, и седарчий (планеташ) хьахор, стенна ду билгалдеш? Вайн шира дайшна дика девзаш хилла ду «7», «12» олу терахь. Цу терахьашца нисдина кIиран ворхI де а, шеран шийтта бутт а ларамаза, ша-шаха нисделла дац аьлла хета суна. ХIунда аьлча, Шумарна «африа-симитин» халкъаш а довзале, хьалха хиллачу заманчохь, седа-дуьненашца нисдина хилла астрономин Iилма, цу заманчохь а лаккхара кхиамаш болуш хилла ду. Цу хенахь хилла «зиккураташ» олу аьрда-цIенош а, ша тайпа абсерватореш хилла ю. И аьрда-цIенош, цIу-делин цIарах хиларал совнаха, царех коьрта болу и цIу-дели, цхьаннан «седа-дуьненан дела» а хилла.
Масала: «Стигланан дела» «Ан» (Ануш, Ану, Харбе), «Уран» олу планетан цIу хилла; «Маьлхан дела» хилла, «Уту» (Шамиге, Эстан, Шамаш); Венеран («Сахуьлу седа», йа «Са дов седа») цIу хилла, «Иннин» (Шавушка, Иштар, тIаьхьо Инанна, Астар); «Лаьттан дела», «Нинхурсаг» (Шалуш, Нинмах) а йолуш, «Беттан дела» хилла, «Нанна» (Кужух, Кашку, Сина); «Нергал» (Эрра) – «Марс» олу, «седа-дуьненан дела» хилла; «Юпитер» олу седа-дуьненаца, дахар дуьйзина ву, цIу-дела волу «Энлиль» (Кумарби, Бел); «Ташмиш» (Аштаби, Нинурта) – «Сатурнан» цIу-дела ву; «Энки» (Эъа, Эа) а ву, «Нептун» седа-дуьненца зIе йолуш. «Энкин ялх кIант хилар а, цу Нептун планетан йолу ялх седа-некъахошца (спутник) дуьйзина-м ца хилла техьа?» олий, ойла кхоллало, цу ширачу хенан астрономаш бахьана долуш. «Меркурин», «Плутонан» хетарехь хила беза цIу-дели бу: «Ишкур» (Тешшуб, Тейшеб, Адад, Мардук) а, «Ки» ( Анки, Анту) а.
  КIиран юккъера ворхI де а, ворхI седанца (планета) зIе йолуш хилла. Уьш бу: «Маьлха Аза» (Малх), «Рош» (Меркурий), «Сахуьла Седа» (Венера), «Бета» (Бутт), «Мисар» (Марс), «Иркапи» (Юпитер), «Сатав» (Сатурн).
  Малххий, исс седа-дуьний, цу седа-дуьнешна гонахьа хьийзаш йолу шовзткъе цхьаъ седан-некъахой (спутникаш: Латта - 1, Марс - 2, Юпитер - 16, Сатурн - ?, Уран - 15, Нептун - 6, Плутон - 1), иштта, шийтталгIа планета хила мега олуш йолу «астероидан кескаш», йа 3600 шо моссазза долу, малх-къепана гергабогIу «Нибиру» олу седа юкъабалийча нислуш долу «52» терахь, кIиран ворхI денна эцча, «364» терахь нисло. Шара чохь долчу де-буьйсанна (365,24 маьлхан хенан де-буьйса), и терахь гергахь хиларна, ала лаьа: «Шаьш тIехь дехаш долу латта, ма-дарра девзуш ца хиллехь а (географически), стигланан Iарше, кхечу дашца аьлча, и мад (космос) дика евзуш хиллачух тера ду, вайн шира дайшна». Оцу тешалло гойту, цу шира хенара адам тидам лаккхара болуш, цу тидамо кхиийна кхетам сирла болуш хилла хилар.
  Лакхахь, хетарехь вай билгалбехи туьйранаша (миф) хьехош болу «дели», «цIуй», церан гергарлонан зIенаш, коьрта васташ, даржаш, дахаран некъаш, цаьрца дуьйзина хилла седа-дуьненаш. Оццула шорта болу и цIу-дели адамо шен кхетаме, хиламан, дахаран хьоле хьаьжжина кхоьллина хилча, суна дагадеънарг ду, цу цIу-делин дахаран метта халкъанин, зуьретан (культураш) дахар хIоттош, и тайпа хийцам беш бакъдерг лахар. И ойла сан кхоллаялийтинарг юха а, цу седарчашца (планеташ), дуьйзина хилла цIу-делин дахар ду. Хетарехь мукъне а, метта хIотталура дацара техьа аьлла хета, цу шира историца дуьйзина бакъдерг, мифан беша а кхевдина. Масала, иштта долчу хаттаршна жоп лехча, бакъдолучунна тIекхуьура дара аьлла а хета.
  И хаттарш ду: адаман, дуьнегарца болу синкхетам муха хилла? Кхиаме культураш кхуллура йолу кхузаманан Месопотамин, Юххерачу Малхбален (Ближний Восток) латта тIехь йоьттина лард, муьлхачу коьчаллех кхоьллина ю? Тахана, харцахьадаккхарш (фальсификаци) деш, галаяккхина агIо Iораяккхар пайденна, йа зуламе дуй? аьлла хIоттийначу хаттарна, аса эра дара: Дац! Пайденна ду.
  Коьрта, харцхьадаккхаран агIонаш ю:
Хьалхараниг - Месопотамица дуьйзина долу, кхузаманан историн Iилма теллича, билгалдолург ду: «хидестар» (потоп) а хилла, Месопотамин латта тIе хIорд хьаьдча, цигахь даьхна дерриге а адам хIаллак хилар чIагIдар («ДуьнентIехь хилла дерриге адам делла, Нухьан доьзал боцург» аьлла и тешалла дукха ца хьехош, цу гонахьа шарам бан гIерта уьш). И хидестар дIадаьлча, цу махка деана, «Шумаран зуьрет» кхоьллина долу адам, «Бахрейнера (Дильмун) кхаьчна хила мега цу меттиге» бохург чудолла гIертар. Цулла а хьерадаьлларг ду, «и адам, Эфиопера (Куш) деъна хила сахьт а дац» бохуш, юкъайоху керла гипотезаш а. Иза бакъ дац.
И бистина хIорд, шен хиллачу бараме кхочуш хи дестар дIадаьлча, цу «Дильмун гIайре тIехь адам дисна хила мега» бохург-ам хIунда дуьйцура, керла тIедеаначу адамна а, бIешарахь а дахар кхолла аьтто болуш хилла хира бац и мохк. ХIунда?
  Хидестар хилча, хIордан йистехь Iуьллучу Шумаран латта тIе а, «масех метар цIена гIум тесна хилла» боху, архиологин тешаллаша. Масех бIе чакхарма къилбседан агIора Iуьллу Киш-ГIалахь а, ахметар хилла и гIум тасар. Ткъа хIорда чохь, масех бIе чакхарма Iуьллу гIайре тIе-м, хIетте а тесна хира ю и гIум. Тахана, вайна евзуш йолу Бахрейн («Дильмун») а ю, ерриге аьлча санна гIамаран гIайре. Континентах и гIайре хIоттаелла, йа гергахь елахьара, «махо ялийна барханаш ю» эра дара вай и гIум. Ткъа тахана, хIун эра ду вай?
  Цул совнаха, хидестар дIадаьлла цхьа-ши бIешо а далале, шовзткъанга хьалакхочуш гIаланаш, яккхийра шахьарш дIахIиттийна «протошумарша».
  ШолгIаниг - «Симитин орам болчу «африо-симитин халкъо», лардамза хилла «шумаройн» йоза а, культура а кхиош, иза шорйина. Цу зуьретна, къилбседа агIора Iоьхкачу мехкашна, цигахь дехачу халкъашна, керла дахаран некъ гойтуш импульс елларш «аккадаш» а, «амарреяш» а, доцца аьлча, «симитин» орам болу халкъаш ду» бохург ду, цхьацца халкъин цIарах цара дуьнене кхийдош. Иза, данне а бакъ дац! «Нухьалан», «шумаройн» йоза цара шайн доладаьккхина. Къилбседера мехкаш дуьххьара машаран некъаца, тIаьхьо ницкъалгIа а, шайн доладаьхна чIаьнкъалла йирзиначу «аккадан» тIаьхьиенаша – ассурой, ширававилонхой.
  КхозлагIниг - «Симитин халкъо, кхиаман импульс еллачул тIаьхьи бен йолаелла яц Жимачу Азин, «Арарат-лаьмнин», «Къилб Кавказан» культураш кхиош йолу революци» бохург, кхин а хьерадаьлларг ду. Даима, симитин тайпанаша Iаткъам латтош хилла бухарчу автохтонашна.
«Аккадан», «Ассирин», «Вавилонан» хилла паччахьаш, моссазза нишка бахана, цара мас къутIа дайтина хууш болу просимитин Iилманчашна, тахана а ала хууш дац, йа хаа лууш а бац «шумарш», «элламаш», «хурриташ», «гутти», «касситаш», «хатташ», «ханаанаш» («ширалеванташ»), «таруиша» олу «этрускин» къам кхиора болу «троянцаш», «баскаш» муьлхачу халкъан, къоман, мехкан векалш хилла. Эзар шаре дIакхочуш хенан юкъ йолу «хурритин» дахар а, цара кхоьллина хилла онда пачхьалкхаш а, ма-дарра аьлча, шолгIачу тIегIане теттина ю тахана. Цхьана халкъаца, лаьттаца доьзна историн дахар доькъуш, цара хьестош йолу «шираассирин», «керлаассирин», йа «ширававилонан», «керлававилонан» оьмарш билгалйахар нисдина ду, шайн готта Iалашо кхочушян. Цу «шира ...», «керла ...» бохучу кхетамашна юкъахь яхна йолу Митанни (Меттан-На), Аррапха (Арара-Пхьа), Диауэхи (Дай-Iа-хи) , Аьлзи (Аьрзи) , йа «Ал-сий», Мусасир (Маса-Сур) , Кар-Дунияша (Дуьненан-гIап) , Эллам (Эла-Лам) олу пачхьалкхаш, церан паччахьаш билгалбаха а, церан паччахьаллин терахьаш «хууш а бац» и Iилманчаш тахана а. ХIунда? Дера бац, цу пачхьалкхин дахар цара Iорадаьккхича, шаьш дина харцахьадахарш (фальсификаци), йа нийса аьлча, кху масех бIешарахь биттина «аьш-паш» гучабевриг хиларна. Лакхахь хIоттийна таблицашка хьевсича а гуш ду вайна, шайн доцу дин шаьш тIеэцча, цу динан дай хила лианчу цу хьалкъо (симитин), цIун цIераш хуьйцуш кегийна хилла гIурт. БIеэзаршкахь долу сацкъар экъанин тешаллаш къайладаьхна, «шайн историн» доктринана мегаш дерг бен, Iорацадоккхуш латтош ду цара тахана а. Цара йохаяйтина Ирак, и Iалашо йолуш йохаяйтина ю. Бакъдерг аьлча, «бусалба бу» бохуш и «иракцаш» белахь а, церан Iедалан корта, доккхачуьнга диллича, «симитин глобальни Iалашонан хаттаршна, муьтIахьалла гойтуш хиллий техьа?» аьлла хета. Ца хилча, кху ахбIешарахь, архиалогин тIегIа йижийна Iиллора яцара цара.

5-гIа жамI: «Нухьалш» «ширакавказхойн расан» адам ду. Иза ду, дуьххьара дуьйна, Дела цхьаъ веш хилла Нухьан махкара прахалкъ. «ХIал-Эла», и цхьаъ бен Дела воцучу «ширакавказхошна», текъам-дин (язычество) довзийтинарш бу, Африкера, хIордаца схьаоьху махлелорхой. Махбаран полисаш яхкархьама, цхьа васт долу адам а, и васт а декъана, африо-симитин халкъан векалша. Цу махка йохьу цара, керла ойла - «стигланан паччахьалла», «лаьттан паччахьалла». «Пунтах», «Дельмунах» лаьцна, хаза туьйранаш а дуьйцуш, цара галадоккху Иблисан балхах Iехаделла бухара халкъ. Цхьана Дела динца нисдина хилла адаман дахар вовшахакъастош, цара кхуллу, даима дуьхь-дуьхьала хIоьттина хира йолу хьогIе агIонаш. Дала, шайх, нухьалах волу пайхамар вогIийту, цу шен халкъана бакъдерг довзийта, уьш галабевлла хилар хаийта а. Амма, церан ла хезаш хилла дац. Бухара автохтонаш а, тIебаьхкинарш (хIордахой) а хIаллакбеш, Дала, хица таIзар до ша шена бале даьллачу халкъана. И хидестар, «Дерригдуьненчохь» хилла дац. И хидестар, «локальни» агIо йолуш хилла. Бакъду, Месопотамин кIошта йоцург а, цу хидестаран дозано чулаьцна хиллачех ю Индин ахгIайре а (лаьмнаш доцуш), Африкан къилб-малхбален хIордайист а (Эфиопин лаьмнин, малхбалера лахенаш – Пунт а, Кушитин/Сомали/ кIошта а), иштта хила тарало Сейшелан гIайрешка а, Мальдиван кIоште кхаччалца а болу Индин Iапказ. ХIаллакдина бохуш хьахош дерг нуьхьалан халкъ делахь а, Цуо, иштта хIаллакдина нуьхьалшца чIаьнкъалла тIеэцна долу Индин, Африкан къилб-малхбалера хIордайистенан а халкъаш. Нохь-пайхамаран кIентан (Сим), тIаьхьиенаш хила лериначара дIакъастийна, шайх болу африкахой, цIена агIо йолуш и шайн дахар хилийта а, «Дала, къастийнарш ду тхо» ала а.
ХIара, текъам-динан къеп (язычество), тахана а юккъера дIайолуш яц, шен питане болх беш «Иблис» а, цу «Иблисан накъостий» а хиларна.

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

«Средизимноморьен раса» йац, ю, «Хьалхараазехь хIу ийна раса»
(гIазкх. маьIна, «Передне-азиатская смешанная раса»)

«Средизимнеморен раса» кхоьллинарг, «афризеин» орам болу адам ду» ала гIерташ бу тахана, цхьаболу Iилманчаш. Иза а дац, дерриге а бакъ. Африкан континента тIехь, цу хIордаца даьхначу Египтан адамо, и «Средизимнеморен раса» ца кхоьллина хилар хууш а, иза дика девзаш а хила деза вай. Нагахь санна, вай мелла и бакъдича а, симитин расана кхочург, доьалгIа дакъи бен дац. ХIунда аьлча, дуьххьара (хьалхара) зуьрет кхоьллинарг, Кавказ-Загросс лаьмнашкара орам болу адам («нухьиташ»* - «Нухьан онда доьзал», «шу-марой») хиларна. Шира дуьненна, «Египтан (Мисаран) зуьрет» девзачу хенахь, «Синаян ахгIайренга» кхаччалца, цу хIорда йистошкахь дехаш хилла адам, «ширакавказхойн» орам болуш хилла ду, мел кIезга а, цу хIордайистенан деа декъанан, шина декъа тIехь хIетте а (Синайн ахгIайре тIера, Троян кIоште кхаччалца). Европина кхочучу декъа тIехь даьхна адам, цхьа-ши эзар шо «мисархойлла» а, цу «кавказхойлла» а, шайн кхиамашца тIаьхьадуьсуш хилла. Цундела, симиташца цхьатерра жигаралла гойтура ю праиндоевропейцаша а, и «Средизимнеморен раса» кхуллуш дакъалацарца. И зама ю, хидистиначул тIаьхьа беъна мур – амарреяш, Хьалхарачу Азина бевзу зама. «Средизимнеморан раса» а ца олуш, «Хьалхараазехь хIу ийна раса» (гIазкх. маьIна, «Передне-азиатская смешанная раса») аьлла яккхича, йа кхин а нийса хира яра йаьккхича, «азиат-африо -европеидаша хIу эдина раса» цу чIаьнкъа юкъараллин цIе.

6-гIа жамI: Дуьххьара зуьрет (Шумаран зуьрет) кхоьллинарг ду, Кавказ-Загроссан лаьмнашкара орам болу адам – «ширакаваказхойн» этнотоба - прашумарш. «Средизимноморьен раса», йа «Хьалхараазехь хIу ийна раса» (гIазкх. маьIна, «Передне-азиатская смешанная раса») кхуллуш дакъалаьцнарш бу «ширакавказхой» (кавказ-загроссаш), «симиташ», «индоевропейцаш». ХIу эдарца дакъалаьцначех ю макротобанаш: «финикийцаш», изза орам болу «карфагенаш», иштта «праIарбой», «хапируш», «ямхадаш», мелла а «лувийцаш», «неситаш», «протоминойцаш», ишт.кх.б.а. И «Средизимноморьен раса» юкъаяккхарца, Iилманчаша ларош ши Iалашо ю. Иза, «афразио» олу кхетам юкъабоккхуш Африкаца, Ази цхьанаехкарал совнаха, «Дуьненаюккъерачу хIордан» цIарца, Европа а царех йоьхкуш, этносуьртан цхьа бос кхолла Африкан, Азин, Европан континенташ тIехь.

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@

Кхаа расан адам дIасхьадаржаран некъаш.

Кавказан лаьмнашкахь дебна адам хин гечонашца а, яккхийрачу атагIин аренашца а, дахар кхолла охьадаьлла. Цигара дIасхьадаьржаш, ниIмате йолчу хIордан йистонашца даха а хиана и адам. «Аракс» (Гихон/Гайхун), «Кура», «Евфрат», «Тигр», «Дияла», «Хабур», «Галес», «Чорох», «Терк», «Соьлжа», «Кубань» олучу хишца, «Iаьржа хIордан», «Дуьненаюккъера (Средизимни) хIордан» йистонашца къилбехьа а, малхбузехьа а теIаш долчу адаман йиъ тулгIе, дIасхьаяржина Жимачу Азин латта тIехь а, «Шина хин юккъехь» (Месопотами) а, тахана вайна евзаш йолчу Сийрин (Шемаха, Сема-ха), «Палестинан» латтанаш тIехь а, «Синай» олу ахгIайренга кхаччалца а, хьажа № 4 йолчу суьртан кепе. ДIа ца чIагIдича ца долуш факт ю, «Миносан культура»* кхоьллинарг а, и кхиийнарг а, «азиатин» орам болу халкъ хиларца юьйзинарг. Уьш а, тIех ширалла йолу «кавказхой» бу, кхузаманан, «Къилбседакавказхойн, малхбузера халкъаш» - «абхазо-адыгаш». Миносаш хилла хIордахой.
  ХIордахой хьаххиначара, царех лааьцна хьахо деза аьлла хета суна. Латта тIехь, дуьххьаралера зуьрет кхоьллинарш «кавказ-загроссахой» белахь, шеко а йоцуш, «хIордан зуьрет» кхолларан хьалхе, африо-симиташна дIаяла еза. Цу зуьретах лаьцна дуьххьара хьахийна ду «Гильгамеша» олучу, аккадан матте яккхиначу эпос тIехь а, иштта махбарца доьзна яздарш тIехь а. И гIайре юкъарча хилла ю, Шумаран, праХаррапан («Инд» хин атагIа) зуьреташца махбеш йолчу, африо-симитин Африкан. Энких, Нинкурсагах лаьцна, яздина туьйране тешалло (миф) дуьйцу: «…Дильмунан (кхуз. Бахрейн) гIала хилира хинйистах. Туркиш махко цига даийтира дашо а, сирла сийна бос болу мужтIулг (лазурит) а, Меллуха махко – мехала беза тIулг (сердолик), Марахши махкара – лаьмнин цIена мокхаз, Маган махкара (Оман) – чIогIа ез, Эллам махкара – буткъа тIаргIа, Езачу гIалара Ур – ялта, даьтта, уггаре а гIолехьа долу кIадий». Цу туьйрано юьйцурш хила еза, дуьххьара «нухьалан» махкахь африо-симиташа кхоьллина махбаран яккъаш (гIазкх. маьIна «торговые фактория»).
Вай дукхаза хьехийна цу хIордахойх а, царех даьллачу питанах (текъам-динан ойла) а лаьцна. Цундела, доцца жамIе далора ду вай, цуьнца доьзнарг, хидестаро нухьалан зуьрет а, и хIордан зуьрет а, доь доцуш хIаллакдар бакъдеш.
И хидестар хиллачул тIаьхьа масех бIешо даьлча, «Мисаран» шолгIа пирIун Сахура коьртехь волуш (ш.оь. 2458-2446-гIа шш), «Пунт» олу махкаца, хIордаца махлелош хилла ю олуш ду и Мисар, цигара дашо а, кхин йолу хазна а кхоьхьуш. Иза, цхьана муьран сурт хиллачух тера ду.
  ШолгIа кхолладелла, гIарадаьлла «хIордан зуьрет» хилла, «Минойан культуран» (ш.оь.III эзар шш – 1425/70-гIа шо) адамо кхоьллинарг (кеп № 7 йолу кепа тIера, жима, Санторин аьлла йаздар долу, можа кхосаберг йолу кIошта). Ширачу оьмаран 2300-гIачу шерашна гергахь, Критан гIайре тIехь дуьххьара дахар кхоьллинарш хилла, «ширакавказхойн расан» орамах долу шира ваьрраш – сан хьесапехь прахаттан адам. ХIунда аьлча, цара бийцина мотт, мелла а «хуррито-хатта-праурартхойн маттана» гергара хиларна а, цу тIехь даьхначу халкъан орам бевзуш (йа бовза лууш), таханалера Iилманчаш ца хиларна а, вайн йиш ю, иза иштта хилла ала. Онда, хIордан кеманин флот хилла цу пачхьалкхан. Цул совнаха, хIорда тIехь хьалхе йолуш хилла бу и «минойцаш». И паччахьалла кхоьллинарг ву, 16-15-гIа ш.оь. бIешерашкахь, цигахь дуьххьара паччахь хилла, «ширакавказхойн» орамах ваьлла волу Минос. «Кносс» гIалахь хиллачух тера болу, бахамаш массанхьа а болуш, экономикан, политикан, дино зазадаьккхина яккъаш йолуш, бес-бесара корматаллин кхерчаш болуш, пиктографин а, иероглифан а цхьанаийна, «линейное письмо А» олу йоза долуш, даьхна зуьрет ду иза, 1425-гIачу шарахь мохкбегош хIаллак хиллалца. Цунна бехке хилла, хIорда чохь самаялла «Санторин» цIе йолу тIепинг (вулкан).
  ТIаьхьо, цу зуьретан хилла кхиамаш а, хIордахойн гIуллакх а, шайга дIаоьцура ду и гIайре долаяккхиначу «аххейцаша» («аххиява», «ах-хи-йа-ва») а, иштта, церан йозанан кхиам (линейное письмо «А») а. Цара и доладаьккхинарг, цаьргара а дIаоьцура ду, цкъа хьалха юкъарчаш а хуьлий, тIаккха и махлелоран гIуллакх шайн карадерзийначу «джахиша» («дежа-хи», гIазкх. маьIна, «вода обитания»). Уьш бу, Африкан къилбседа агIонца йолчу хIордайистонашца, Карфагенах тера долу, льцнамехкаш (колонеш) кхуллура долу «финикийцаш». Иза, хетарехь церан нисделла, ш.оь 820-гIа – 774-гIа шерашна юкъахь.
  Ткъа, Къилбседа Кавказе дахначу адаман тулгIено (прахурри), «Майкопан культура» кхиайо. Вайна ма-хаъарра, и кульура кхоллайалале хьалха цу Хьалхарачу Азихь даьхначу адамо кхоьллинарш ю: «Халафан»*, «Убайдан»*, иштта кхин йолу культураш. И культураш кхоллаелла масех эзар шо даьлчи бен, Хьалхарачу Азина девзина дац, Iаткъамбарца Iорадаьлла, «африо-симитин» орамах долу тайпанаш. Иштта девзина, «индоевропейцин расан» даьлла лела ваьрраш а.

7-гIа жамI: Кавказ-Загросс лаьмнин къепехь дебна адам («ширакавказхой») дIасхьадаьржаш, ширадахаран культураш («Халафан», «Убайдан», «Урукан»*, «Майкопан»*, «Самарран»*, «Хассунан»*, «Шулавери-Шому», «Кура-Араксан»*, «Миноян»* ишт.кх.е.а.) кхуллуш Кавказехь, Къилбседа Кавказехь, Хьалхарачу Азехь. Хьалхара зуьрет дуьненчохь кхоьллинарш ю «ширакавказхойн» онда этнотобанаш – нухьалш, элламаш, прашумарш. «Африо-симитин» расан халкъ, кхоччуш Хьалхараазин халкъашна девзина зама а ю, ширачу оьмаран 27-гIачу бIешераш тIера кхузамане схьайолу хан. Цул совнаха, «хидестаран муьрал» хьалха еъначу масех бIешарна юкъахь а, Нухьан халкъан, юкъаметтигаш яхкиначух тера ю, хIордаца махлелорхой болчу, цу африо-симитин халкъаца. «ХIал-Эла», цхьаъ бен Дела воцучу «ширакавказхошна», текъам-дин (язычество) довзийтинарш а бу, махбаран полисаш яхкархьама, цхьа васт долу бухара адам а, и васт а декъана болу и африо-симиташ.

@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@@